
Bazı miraslar topraklardan, evlerden, servetlerden ibaret değildir. Bir insanın elinden alınan hak, geride ömür boyu kapanmayan bir adalet yarası bırakır. Eric-Emmanuel Schmitt’in Milarepa adlı eseri, tam da bu yaranın içinden bize sesleniyor.
Aile, insanın dünyaya karşı ilk sığınağıdır. Güvenmeyi, paylaşmayı, dayanışmayı ve hakkaniyeti önce aile içinde öğreniriz. En azından böyle olması gerektiğine inanırız. Oysa bazen insanın en derin yaralarını yabancılar değil; aynı sofraya oturduğu, aynı soyadını taşıdığı, kendisine en yakın bildiği kişiler açar.
İnsan, koruması için kendisine emanet edilen bir servetin ne zaman sahibi olduğuna inanır? Daha önemlisi, başkasının hakkına el uzatırken kendisini nasıl haklı görebilir?
Belki de insanın en tehlikeli yanı, yaptığı haksızlığa zamanla gerekçe bulabilmesidir. Önce başkasının hakkına uzanır eli, sonra o eli temize çıkarmak için kendisine hikâyeler anlatır. Haksızlık alışkanlığa, alışkanlık sahiplik iddiasına dönüşür. Oysa bize emanet edilenle bize ait olan aynı şey değildir.
EMANETİN GASPI, VİCDANIN İFLASI
Schmitt’in Milarepa eserinde, babasını henüz altı yaşında kaybeden Milarepa’nın ailesine ait servet, babasının vasiyeti üzerine çocuk büyüyüp kendi yaşamını kurabilecek yaşa gelene kadar amcasına emanet edilir. Ancak amca, koruması gereken varlığın sahibi olmaya karar verir. Geçici bir emanet, hırsın elinde kalıcı bir gasp hikâyesine dönüşür.
Romanın asıl sarsıcı yanı, amcanın yalnızca mirasa el koyması değildir. Yeğeninin kendisine kıyasla daha iyi biri olmasına katlanmamasıdır. Amca duygularını şöyle itiraf eder: “Bir anda onun merhameti giysilerimi lime lime etti. Üstümü başımı bitler sardı. Onun iyiliği beni küçük düşürdü. O gece, onun hıçkırıkları arasında fakir olduğumu hissettim. O gece, sanırım gözlerimin yaşlı olduğu o gece, ondan sonsuza dek nefret ettiğimi anladım.”
Onu çıldırtan yalnızca yeğeninin kendisine duyduğu merhameti değildi. Hain planları olan bu amcaya karşın art niyetsiz Milarepa’nın güveni ve temiz kalbi de ona acı veriyordu. Bu güven karşısında hissettiği öfke de insanın vicdanıyla kurduğu ilişkinin karanlığını gösterir. Milarepa başını dik tutar, adalete inanır ve ona hâlâ “amca” diye seslenir. Amcasının itirafı ise düşündürücüdür: “Başını dik tuttu, adalete inandı, bana amca dedi ve hırsız muamelesi yapmadı. Ondan nefret ediyordum.”
İnsan, kendisine güvenen birinden neden nefret eder? Belki de o güven, insanın kendi kötülüğünü daha görünür kılar. Suçlanmak insana savunma olanağı verir; masumiyetin karşısında ise saklanacak yer bulamayız.
Milarepa, 20 yaşına geldiğinde mirasını ister ancak amcasının bunu hiçbir zaman vermeyeceğini anlar. Artık konu yalnızca mal varlığı değildir. Bir çocuğun geleceği, babasının vasiyeti, kendisine duyulan güven ve adalet beklentisi elinden alınmıştır.
KAMU MALI SAHİPSİZ Mİ?
Bu hikâyenin yüzyıllar öncesinde kaldığını düşünmek büyük bir yanılgı olur. Bugün de emanet edilen makamların, yetkilerin ve kamu kaynaklarının kendilerine aitmiş gibi kullanıldığı örneklerle karşılaşıyoruz.
Bir makamın sağladığı olanağı kişisel mülk sanmak, kamu kaynaklarını özel çıkarların aracı haline getirmek, ortak varlıkları belli çevrelere tahsis etmek aynı ahlaki sorunun farklı görünümleridir.
Kamu malı sahipsiz değildir; hepimizin hakkıdır. Bir makama verilen yetki, kişisel tasarruf hakkı değil; kamusal sorumluluktur. Yetki mülkiyet, görev ayrıcalık değildir. Başkasının güvenini kendi çıkarı için kullanmakla kamu görevini kişisel menfaatin aracına dönüştürmek arasında ahlaki bakımdan büyük bir fark yoktur. Biri diğerini kapsar. Temelde her ikisinde de başkasının hakkı vardır.
Üstelik haksızlığın en tehlikeli yanı, zamanla normalleştirilmesidir. Önce bir istisna yaratılır, sonra o istisnaya alışılır. Kimsenin hesap sormaması, yapılanın meşru olduğu yanılgısını doğurur. Oysa sessizlik hak sahipliğini ortadan kaldırmaz. Bir hakkın yıllarca teslim edilmemiş olması, onu haksız biçimde elinde tutana yeni bir hak kazandırmaz.
GELECEK KUŞAKLARIN MİRASI
Kasım ayının onuncu gününde, bu ülkenin kurucusunun ardından bıraktığı emaneti düşünmeliyiz. Mustafa Kemal Atatürk, bu ülkenin çocuklarına yalnızca bir vatan değil; bağımsızlığı, aklı, bilimi ve yurttaşlık onurunu esas alan bir bıraktı. Bir milletin geleceğini birkaç kişinin iradesine değil, halkın ortak egemenliğine emanet etti.
Atatürk’ün mirasına sahip çıkmak, yalnızca adını anmakla değil; bıraktığı değerleri yaşatmakla mümkündür. Cumhuriyetin kurumları, kamusal kaynaklar, yurttaşların eşitliği ve halkın egemenliği bu emanetin ayrılmaz parçalarıdır. Ortak birikimi kişisel çıkarların alanına dönüştürmek, yalnızca bugünün değil; gelecek kuşakların hakkına da el uzatmaktır. Çünkü bizden önce kurulanın mutlak sahibi değil, bizden sonrakilere karşı sorumlu bekçileriyiz.
Schmitt’in eserinde Milarepa’nın, sorumluluğunu yerine getirmeyen amcasına söylediği şu sözler, hikâyenin kırılma noktasıdır: “Senin yeğenin değilim. Öyleydim. Artık değilim.”
Ardından gelen cümle ise bütün anlatının sınırlarını yeniden çizer: “Benim artık kimseyle kan bağım yok, benim tek ailem insanlık.”
Milarepa, kendisine yapılan haksızlığın ardından akrabalığın tek başına ahlaki bir değer taşımadığını görmüştür. Çünkü insanı insana yaklaştıran aynı kanı taşımak değil, aynı vicdanı paylaşmaktır. Bazen en yakınlarımız ahlaken en uzağımızda durabilir.
HAKKINI ARAYABİLMEK
Tüm bunlara karşın hakkı elinden alınanlardan susmaları, büyüklere saygı göstermeleri, aile birliğini bozmamaları beklenir. Oysa adaletsizliğin üzerini örtmek, aile birliğini değil; haksızlığı korumaktır. Acaba haksızlar, kendilerini “büyüklere saygı” adı altında korumak istiyor olabilirler mi?
Hiçbir yakınlık, makam ve gelenek insanı başkasının hakkından sorumsuz kılamaz. Hakkını istemek insan olmanın, adalete inanmanın gereğidir. Bu nedenle, tıpkı Milarepa gibi, hakkımızı aramaktan ve talep etmekten bir adım bile geri durmamalıyız.
Milarepa, kendisine ait olanlar yıllar sonra birtakım koşullara bağlanarak sanki bir lütufmuş gibi yeniden önüne konduğunda, hakkını “Bütün bunlar bana daha önce de sunuldu. Benim malımı bana bir bedel gibi vermeni istemiyorum. Eğer bana verecek bir şeyin varsa onu kazanmış olmalısın” sözleriyle savunmuştu.
Ve amcalar!
Haksız elde ettiğiniz hiçbir zenginlik, içinizdeki yoksulluğu örtemez. Başkasının hakkını kendi servetine katanlar, ne kadar biriktirirlerse biriktirsinler vicdanlarındaki eksikliği gideremezler. Bir gün geriye ne servetimiz ne makamımız ne de sahip olduğumuzu sandığımız zenginlikler kalacak. Çünkü insanı yaşatan, ardında biriktirdiği servet değil; kendisinden sonraki kuşaklara bıraktığı değerlerdir.
Atatürk’ü bunca yıla karşın yaşatan, bizlere Cumhuriyeti bir milletin ortak emaneti olarak bırakmış olmasıdır. Çünkü bazı miraslar, tüketilmek için değil; gelecek kuşaklara onurla devredilmek için vardır.
ROŞAN ORHAN
YAZAR