Son günlerin gelişmeleri akla, “Acaba dünya başa mı dönüyor” sorusunu getiriyor.
NÜKLEER SİLAHSIZLANMA
Trump, Putin ve Şi Cinping, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesi için Çin’de bir araya gelecekler. Bazı kaynaklar buluşmada nükleer silahların azaltılmasının diğerleri ise nükleer silahların yayılmasının önlenmesinin de görüşüleceğine işaret ediyor. İki konu da 1970 ve1990’ların ana konuları arasında idi. Tekrar başa mı dönüyoruz?
Yıllar süren görüşmeler sonunda SALT ve START antlaşmaları ile sonuçlanan, nükleer silahların azaltılmasının gündem olmasının nedeni, önceki antlaşmaların dışında kalan, nükleer silah sahibi Çin’in giderek güçlenmesi mi?
Konu nükleer silahların yayılmasının önlenmesi ise hedef İran mı? Öyle ise nükleer silah sahibi olan, UAEA sistemi dışında kalmış İsrail de konuşulacak mı?
1990’lara dönülecekse bu soruların yanıtlarının verilmesi gerekmiyor mu? ABD uyduğu sürece, 2026 Şubat ayında süresi dolan START Antlaşması’na uyacağını açıklayan Rusya’nın aksine ABD’nin, geçmiş antlaşmaların Çin’i de kapsayacak şekilde güncelleştirilmesi gerekçesiyle bunu yapmaması, Çin’i sınırlama politikası izlediğini gösteriyor.
UKRAYNA DERSLERİ
ABD, AB ve NATO’nun kışkırttığı Rusya’nın, Ukrayna savaşı nedeniyle beklenen çöküşü gerçekleşmedi. Aksine NATO içinde görüş ve tutum ayrılıkları, ABD ile Avrupa arasındaki ayrışma, Trump’ın Avrupa’yı ekonomik olarak (petrol, gaz ve enerji) Rusya’dan koparmak ve ABD’ye muhtaç etmek politikası nedeniyle giderek derinleşiyor. ABD’nin Ukrayna aracılığı ile Rusya’ya karşı yürüttüğü vekâlet savaşının Ukrayna’ya, Ukraynalılara bedeli çok ağır oldu. Üstelik şimdi Trump ile Putin, Ukrayna’nın sırtından anlaşma yolunda görünüyorlar. Basına yansıyan bilgiler doğruysa, ABD’nin Ukrayna nezdinde, NATO üyeliği karşılığında Rusya’nın işgal ettiği ve istediği Ukrayna topraklarını Rusya’ya terk etmeye hazır olup olmadığını araştırması, emperyalizmin peşine takılanların nasıl ortada bırakılabileceklerini, neler yitirebileceklerini gösteriyor. Tam ibretlik!
RUSYA’NIN ATAĞI
Rusya’nın, Ukrayna-ABD-Rusya, Abu Dabi görüşmelerinde sunduğu, henüz resmen doğrulanmayan öneriler, Rusya’nın Avrupa, NATO ve Batı-Rusya ilişkileri için düşündüğü siyasi ve güvenlik mimarisini tanımlıyor. Üç Baltık ülkesinde NATO askeri üssü bulunmaması, Finlandiya’nın NATO’dan ayrılıp tarafsızlık statüsüne dönmesi, Ukrayna’nın kalıcı tarafsızlığı, Moldova’nın askeri bloklara katılmaması önerileri, ana çizgileriyle 1990’lı yılların başındaki düzene, yani yine başa dönmeyi öngörüyor.
1990’lı yılların başında VP ve SSCB dağıldığında, durum böyleydi. İzleyen yıllarda Batı (NATO) ve Rusya, birlikte yaşama-işbirliği yolunda adımlar atıyorlardı. Ta ki ABD ve onun peşine takılan NATO, bu politikayı terk edip NATO’yu genişleterek Rusya’yı yalnızlaştırma, çevreleme politikasına dönünceye kadar. Rusya’nın bu son önerileri gereği gibi değerlendirilebilir ve 1990’lı yılların politikasına dönülebilirse, yakın geçmişte, NATO’nun yayılmacı, Rusya’nın, RusSovyet imparatorluklarına dönme girişimlerinin sonucunda bugün kaos ve savaş sınırında yaşayan Avrupa ve dünya bir kez daha, yakın geçmişte kaçırılan fırsatı yakalayabilir. Bu açıdan “başa dönmek”, olumlu bir gelişme olabilir. Böyle bir gelişme, giderek sertleşen Batı-Rusya çekişmesinden her alanda olumsuz etkilenen ve etkilenecek olan Türkiye için de rahatlatıcı olur. Türkiye’nin Rusya’nın önerilerine ilişkin tutumunu bu gerçeği dikkate alarak belirlemesi hatta başta NATO müttefikleri olmak üzere tarafları buna teşvik etmeye çalışması yerinde olur. Böyle bir tutum, önerilerin bazı maddelerinin Türkiye için taşıdığı olası tehlikeleri önlemek, bu önerilerin tartışıldığı ortamlarda yer almak açısından da gereklidir.
KARADENİZ VE MONTRÖ
Rus önerileri arasında yer alan, Karadeniz’de serbest deniz ulaşımının güvence altına alınması hususu Türkiye için ayrıca önemlidir. Amaç Karadeniz’de Ukrayna savaşı sırasında ticaret gemilerinin gerek Ukrayna gerek Rusya tarafından saldırıya uğramasının yarattığı sorunun bir daha yaşanmaması da olsa, konu Montrö Sözleşmesi tartışmasına gidebilir ki bu Türkiye’nin en son isteyeceği durumdur. Amaç Karadeniz’de “serbest deniz ulaşımının güvenceye alınması” gerekçesiyle, Rusya’ya ve başka ülkelere yetki tanıyıp Türkiye’nin, Türk boğazları üzerinde tek yetkili devlet statüsünü aşındırmak ise bu Türkiye Cumhuriyeti’nin beka sorununa dönüşür.
Gerek APEC toplantısı gerek Montrö Sözleşmesi’ni bile gündeme getirebilecek Rusya önerileri, dünyanın yine 1990’lı yıllara, başa dönmek üzere olduğuna işaret ediyor. Türkiye tüm bu gelişmelere karşı çok dikkatli ve hazırlıklı olmalıdır.