Avrupa, neden beklenmedik bir şekilde karıştı ve kaosun eşiğine sürükleniyor? Kimse ne olup bittiğini anlayacak ve anlatacak derinlikli felsefî bir okuma yapmıyor memlekette. Sığlık başa belâ!
Bugünkü yazımda özelde Fransa’da yaşananlardan, genelde kurucu-Avrupa-fikri’nden yola çıkarak bu sorunun izini sürmeye çalışacağım…
Fransa’daki seçim tablosu ve yaşanan hâdiseler, yalnızca bir ülke siyasetinin daralması değil; Avrupa fikrinin kendi kurucu vaadini yutmasının açık işaretidir. Jean-Luc Mélenchon’un Gazze ve Filistin meselesinde aldığı net tutum, onu “kendine gelme” ihtimali taşıyan bir figür gibi gösterir.
Oysa sandıklar, Batı Afrikalı Müslüman göçmenlere yönelik birikmiş tepkinin aşırı sağa kanalize olduğunu, “insan hakları, özgürlükler, çok kültürlülük” nosyonlarına dayanan kapsayıcı (inclusivist) Avrupa fikrinin yerini dışlayıcı, ötekileştirici (exclusivist) bir Avrupa fikrine bıraktığını haber veriyor. Anketler Marine Le Pen’i birinci turda açık ara önde, ikinci turda ise Mélenchon karşısında ezici bir üstünlükle gösteriyor?
Sanıldığından da derin bir felsefî kriz iş başındadır: Avrupa’nın kurucu aklı, kendi ürettiği çelişkinin içinde boğuluyor.
LEİBNİZ’İN KOZMOPOLİTAN HAYALİ, NASIL HAYALETE DÖNÜŞTÜ?
Leibniz’in “önceden kurulmuş âhenk” fikri, monodların birbirine kapalı ama Tanrısal bir düzen içinde uyumlu olduğu bir evren tahayyülüydü. Avrupa’nın erken modern kozmopolitan rüyası da buna benzer bir iyimserlik taşıyordu: Farklı monodlar (devletler, kültürler) rasyonel bir düzen içinde barış içinde var olabilir, “mümkün dünyaların en iyisi” siyasî federasyon veya âhenkli bir Avrupa ile gerçekleştirilebilirdi. Leibniz’in birleşmiş Avrupa fikri üzerine yazdıkları, bugünün AB’sinin uzak bir atası gibi okunabilir.
Ne var ki, bugün Fransa’da (ve Avrupa’nın geri kalanında) görülen şey, monodların birbirine kapalı kalmayı tercih etmesi, âhengin, denemenin ve uyumun yerini karşılıklı dışlamaya bırakmasıdır.
“En iyi dünya” iddiası, göçün, kültürel farkın ve tarihsel hesaplaşmanın karşısında çöküyor. Leibniz’in rasyonalist iyimserliği, modern Avrupa’nın kendi ürettiği düzensizliği yönetemediğini ifşa ediyor.
AVRUPA’NIN TRAVMASI: KANT’ÇI EVRENSELLİĞİN KENDİ SINIRINA ÇARPMASI
Kant, tam bu noktada daha net bir kırılma noktası sunar: Aydınlanma’nın “kamu aklı”, herkesin kendi aklını kullanması çağrısı, kategorik buyruk ve ebedî barış tasarısı, Avrupa fikri’nin ahlâkî omurgasını oluşturuyordu.
İnsan onuru evrenseldi; barış, hukuk devleti ve kozmopolitan düzenle mümkün olacaktı. Kant’ın “dünya yurttaşlığı” fikri, bugün hâlâ AB’nin resmi söyleminde yaşar.
Fakat aynı Kant, insanlığın olgunlaşmasını Avrupa aklının tekelinde görürken, “öteki”yi çoğu zaman tarihsel gelişimin gerisinde bırakıyordu.
Bugün Fransa’da yaşanan, Kantçı evrenselliğin kendi sınırına çarpmasıdır: Evrensel insan hakları söylemi, belirli bir kültürel ve dînî farkı / farklılığı (Müslüman göçmenleri) “entegrasyon” adı altında asimile etmeye çalışırken, bu asimilasyonun başarısızlığı “İslamofobi” etiketiyle geçiştiriliyor.
Kant’ın kamu aklı, bugün kimlik, sınır ve güvenlik tartışmalarında kamuoyunun büyük kısmı tarafından reddediliyor: Ebedî barış tasarısı; göçmen mahallelerindeki gerilim, banliyö isyanları ve Filistin meselesindeki kutuplaşma karşısında soyut kalıyor.
Avrupa, Kant’ın vaat ettiği otonomi ve onuru, kendi sınırları içinde bile tutarlı biçimde uygulayamıyor.
HEGEL’İN TERS TEPEN DİYALEKTİĞİ: AVRUPA’NIN TAŞRALILAŞMASI
Hegel’in diyalektiği bu tabloyu daha keskinleştirir. Tarih, Geist’ın kendini gerçekleştirmesi, özgürlüğün ilerlemesidir. Hegel için modern Avrupa (ve özellikle Prusya devleti) bu sürecin zirvesine yakındır; efendi-köle diyalektiği, tanınma mücadelesi üzerinden ilerler.
Bugün Fransa’da görülen aşırı sağ yükselişi, Hegelci anlamda “öteki”nin (göçmen, Müslüman) tanınma talebinin, egemen kültürün kendi tikel kimliğini yeniden dayatmasıyla karşılaşmasıdır. Geist, evrensel akıl olarak ilerlerken, ulus-devlet formunda tikel / taşralı olana geri dönüyor.
Hegel’in “dünya tarihi” Avrupa’da doruğa ulaşıyordu; bugün ise Avrupa, kendi tarihsel ürünü olan sömürge geçmişinin, emek göçünün ve kültürel farkın diyalektik geri dönüşüyle yüzleşiyor.
Efendi (eski sömürgeci), kölenin (göçmen) tanınma talebini reddederken, kendi özgürlük projesinin içsel sınırını da ifşa ediyor. Kapsayıcı (inclusivist) Avrupa fikri, Hegelci anlamda bir “etik hayat” (Sittlichkeit) üretmekte başarısız olmuş; yerine dışlayıcı bir tikelcilik / taşralılık gelmiştir.
MARX VE SEKÜLER AVRUPA AKLININ VE KİMLİK SİYASETİN AFYONA DÖNÜŞMESİ
Marx ise meseleyi maddî temele çeker. Sınıf mücadelesi, yabancılaşma ve kapitalizmin çelişkileri, Avrupa’nın bugünkü krizinin altındaki yapısal katmandır. Göç, kapitalizmin ucuz emek ihtiyacının ürünüdür; aynı zamanda yerli işçi sınıfının ücret baskısı, konut krizi ve kültürel yabancılaşma yaşamasına yol açar.
Marx’ın uluslararası proletarya hayali, bugün ulusal sınırlar ve kimlik politikaları tarafından parçalanmıştır.
Fransa’da aşırı sağın yükselişi, yalnızca “nefret” değil; emek piyasasındaki rekabetin, banliyölerdeki sosyal çöküşün ve devletin entegrasyon vaadinin iflasının sınıfsal ifadesidir.
Marx’ın “din afyondur” teşhisi, bugün hem seküler Avrupa aklının hem de kimlik siyasetinin afyon işlevi gördüğünü gösterir.
Mélenchon’un Filistin vurgusu, sınıfsal enternasyonalizmin kültürel ve dînî bir versiyonu gibi durur; karşısında ise yerli işçi sınıfının “kendi ülkesini geri isteme” tepkisi vardır.
KAPİTALİZMİN ÇÖZEMEDİĞİ ÇELİŞKİ: HEM GÖÇÜ, HEM DE GÖÇE TEPKİYİ KIŞKIRTMASI!
Kapitalizm, hem göçü hem de göçe karşı tepkiyi üretir; Avrupa’nın “çok kültürlülük” vaadi bu çelişkiyi çözemez.
Bütün Avrupa’nın ortak resmi budur. Leibniz’in ahengi, Kant’ın ebedî barışı, Hegel’in Geist’ının ilerlemesi ve Marx’ın sınıfsal enternasyonalizmi, aynı kökten gelen bir modern Avrupa projesinin farklı yüzleridir. Bu proje, soyut evrenselliği, tikel / taşralı kültürlerin, tarihsel hesaplaşmaların ve maddî çelişkilerin üzerine inşa etmeye çalıştı. Bugün ise tikel / taşralı, evrensel’in üzerine geri dönüyor.
“Akıl tutulması” denilen şey, aslında kurucu aklın kendi sınırını, kendi ürettiği ötekini yönetememesidir. Kapsayıcı Avrupa fikri sessizce ölürken, dışlayıcı Avrupa fikri yükseliyor; çünkü köklerden kopuk bir evrensellik, fark’la, farklı olan’la, öteki’yke karşılaştığında ya asimile etmeye ya da dışlamaya mahkûmdur.
Avrupa nereye koşuyor?
Kendi kurucu vaadinin diyalektik reddine. Bu, bir kurtuluş değil; modern aklın kendi içinde ürettiği krizin açık hâle gelmesidir. Huzur ve sükûn, ne Mélenchon’un ne de aşırı sağın vaadiyle gelecek. Gelen,
Avrupa fikrinin kendi sınırına çarpmasının uzun ve sancılı sonucudur. İnanılır gibi değil; ama felsefenin kurucu isimleri, tam da bunu haber vermişlerdi.
Anlayana… Vesselâm.
