Ulusal Kurtuluş Savaşımızın ve Cumhuriyetimizin ebedi başkomutanı, Cumhuriyetimizin kurucusu, devrimlerimizin mimarı Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü, sonsuzluğa kavuşmasının 88. yılında özlem ve minnetle anıyoruz. Atatürk’ün halkçılık ilkesi zemininde yapılandırdığı modernleşme ve ulus-devlet anlayışında, siyasal ulus olmanın temelinde laiklik ilkesi yatmaktadır.
Ne var ki, kurucu iradeyi yansıtan laiklik son yıllarda ülkemizde çok fazla gündeme gelmiyor. 1990'lı yıllardaki sözde tartışma programlarında, toplumda gerek göçle, gerekse de bu yolla hızla değişen toplumsal-kültürel kabuk çerçevesindeki baskının etkisiyle, TV'lerde hep şöyle bir laiklik tanımı yapıldı. "Laiklik dinsizlik değildir." temel nitelikleri arasında var olan ve anayasanın değiştirilemez-değiştirilmesi teklif dahi edilemez maddeleri arasında yer alan bir temel ilkenin, bu kadar sığ ve niteliksiz bir tanımla ele alınması, aslında gelinen noktadaki çıkmazı işaret ediyordu.
Modern toplumlarda "laiklik", aydınlanma devrimleri ve burjuva iktidarları zemininde gündeme geldi. Papalığın artık çağın değişen koşullarında eskiyen vesayeti karşısında Britanya'da VIII. Henry'nin Anglikan kilisesini kurması ve Protestanlığı seçmesi, daha önceki dönemlerde Martin Luther'in Orta Avrupa'da Katolik kilisesinin aforozuna karşı protestosu ile başlayan Protestanlık hareketi ve Reform süreci, Avrupa'nın farklı coğrafyalarında bir temel karşı çıkışı ortaya koydu. Değişen üretim ilişkileri, ticari kapitalizm, büyüyen şehirler, kozmopolit kent nüfusları, sınıflı toplumlar, yasama organlarında burjuvazinin artan etkisi, hukuk devletine doğru atılan adımlar, "laiklik" kavramıyla birlikte gelişti.
Yüzeysel değerlendirmelerde, Anglo-Sakson ülkelerdeki "sekülarizm" ile Fransız tipi "laiklik" arasında çizilen çizgiler, mahçup bir muhafazakar karşı çıkışı ifade etmektedir. Ne var ki, burjuva devrimlerinde 1789 Fransız devrimini bir milat olarak ele almak metodolojik hatalar zincirini gündeme getirmektedir. Britanya'da 17. yüzyılda Cromwell ve sonrasında gelişen devrimler, Amerikan devrimi, Fransız devrimindeki "aydınlanmacı" karakterin temelini oluşturmuştur. Dolayısıyla söz konusu etkileşimi yok sayan "mutlak değerci" kavramsal sapmalar, "laiklik" açısından kafa karışıklığı yaratma çabalarını sergilemektedir.
Bazı 3. dünya ülkelerinde, popülist tavırlarla konular karıştırılırken, modernleşme tarihinde kavramlar, tarihsel ve karşılaştırmalı eksende, kendi dönemleri ve sonraki süreçlerde, gelişen ve değişen toplumsal yapılarda kendi anlamlarını pekiştirmektedir. Şöyle ki, elbette ülkelerin kendi pratiklerinde farklı kilometre taşları bulunmaktadır. Ancak Anglo-Sakson ülkelerindeki "evrim" ve Fransız örneğindeki "devrim" ayrımı hem anakronik, hem de Edmund Burke'ün "aydınlanma karşıtı" tezlerindeki muhafazakar ideolojik kurguyu anımsatmaktadır. Fransız devriminde, devrim sonrasında bir dönem iktidarı elinde tutan Jacobenler, devrim sürecinde kilise ve papazlara karşı yaşanan birtakım şiddet olayları, bu yanılsamayı yansıtmaktadır. Halbuki 17., 18. ve 19. yüzyıllardaki gelişmeler, modern toplumlarda farklı algılarla da olsa, "laik" bir zemini ete kemiğe büründürmüştü. Bu da aslında o ülkelerdeki anayasa ve yasaların belli bir din ya da inanca değil, akla ve hukuka, modern gereksinimlere dayanması, aynı zamanda din-devlet arasında karşılıklı bir müdahalenin olmaması idi. Bu elbette dinin kamusal, siyasal alanda kendi alanına çekilmesini, uhrevi alanda kalmasını gerektiren yeni bir toplumsal-siyasal oydaşmayı simgeliyordu. (Yazılı anayasası olmayan Britanya, bu konuda istisna değil öncüdür, zira içtihat hukukuyla seküler bir hukuksal-toplumsal düzenin yaşam içinde pragmatik ağları kurulmuştur.)
Ülkemizdeki "laiklik" süreci, sanıldığı gibi başlamadı ama taçlandı. Osmanlı modernleşmesi, yapısı itibarıyla kurumsal ve geç bir modernleşme karakterini içeriyordu. 18. yüzyılın sonunda III.Selim ve Nizam-ı Cedit'le başlayan "yeni düzen", II. Mahmut'la beraber yaşama geçen modern ordu, sonraki süreçte Mecelle ile yeni bir medeni yasa, ticaret kanunu ve pek çok başlıkta, hukuki düzenlemeleri içeren teknik boyutlarla gelişti. Islahatçılık hareketleri, modern siyasal talepleri ifade eden İttihat Terakki'ye uzanan olaylar, 1. Meşrutiyet, bu bağlamda 2. Meşrutiyet'e giden yolda istibdata karşı "hürriyetçi-eşitlikçi-kardeşliğe" dayanan bir aydınlanmacı temele ve adını koymasa da "laik" bir karaktere sahipti. II. Meşrutiyet sonrasında Türk Ocakları'nda "Latin alfabesi ve karma eğitim" denemelerinin yapılması, imparatorluğun çözülmesi ve ulus-devlete gidilmesinde, ulusal ve laik bir yüzeyin günden güne güçlenmesini sağladı.
Atatürk ulus-devletin, değerleri çerçevesinde, keskin bir dönüşümü "laik" bir temelde gerçekleştirmesini sağladı. 3 Mart 1924'te "hilafetin kaldırılması, din işleri bakanlığının kaldırılarak başbakanlığa bağlı diyanet işleri başkanlığının kurulması, eğitim-öğretim birliği yasasının kabulü", 1928'de devletin dininin İslam olduğu ibaresinin çıkarılması ve 1937'de laikliğin anayasaya yerleştirilmesi, kısa zamanda yaşanan aşamaları tarihe yazdırdı.
Ümmetten ulusa geçişte, laik ve uygar bir toplum olma arayışı, aydınlanmanın ürünü laikliğin, Türk aydınlanmasının temelinde de yer alması bir rastlantı değildi. O yüzden "laik olmayan bir " ya da "laik olmayan bir demokrasi" fantezisi, fantezi olmaktan ziyade kabustur. Laik olmayan toplumlar, cemaatler koalisyonudur ve otoriter bir bakışa sahiptir. Bu zeminde "laik olmak" başlığındaki anlamsız bir söz oyununu gündeme getirmek istiyorum. Kişi ve devleti laiklik bazında ayıran tartışma deyim derindeyse laikliğin altına dinamit koymaktır. Bu zeminde, kişiler elbette laik olur. Kişiler laik olamaz demek büyük bir aldatmacadır. İnsanlar eğer laik bir toplumsal-siyasal düzenden yanaysa, dini inancı ya da inançsızlığı ne olursa olsun laiktir. Laik olmayı, din inancının bir seçeneği olarak sunmak, ülkeyi cemaatler ve tarikatlar alanına çevirmeyi ifade eder. Laik devlet, dindar ya da dinsiz değil tarafsızdır. Hiçbir inanç ya da inançsızlığı kendi yurttaşlarına dayatmaz. Bu meyanda, laik devlet, resmi inanç kategorizasyonu yapmadığı için, vatandaşlarını eşit unsur olarak değerlendirir. Kendi yurttaşının her tür kimliğini yurttaşlık zemininde kategorize etmez ancak bu kimliklerini koruması ya da geliştirmesine engel olmaz. Söz konusu vurguyu özellikle yapmamın nedeni, devlet, yurttaşının bu statüde her tür kimliğine “kör” bakarken, aynı zamanda bunları reddetmez ya da asimile etmez. Günümüzdeki pek çok olguda olduğu gibi, laiklik te kendi evrimi içinde zenginleşmekte, demokratik yapının içselleştirilmesinde, eş zamanlı olarak rol oynamaktadır. Laiklik kavramı, hür bir insan olmanın, aklı her tür vesayet ya da dogmadan kurtarmanın, yani aydınlanmanın zemini ve sonucunu işaret etmektedir. Kant’ın ifade ettiği, “kendi aklını kullanma cesareti göstermek” ancak laik zihinlerle anlamına kavuşmaktadır. Bunun zaten karşıtı karanlık çağlara çaresiz geri dönme cehaletini ortaya koymaktadır. Çaresiz dememin nedeni, bu tür gayretlerin insanlık tarihinin evrimine aykırı oluşu, bu tür toplumların, Atatürk’ün altını çizdiği gibi, medeni toplumların hükmü altında yaşama mahkumiyetidir. Ülkemiz topraklarında laiklik, tıpkı diğer insan toplumları gibi ekmek ve su gibi bir var oluş sorununu dile getirmektedir. Bu hakikati bir kez daha yineleyerek satırlarımı Türk devriminin ve aydınlanmasının lideri Atatürk'ün, çokça bilinen şu sözleriyle tamamlıyorum.
“Efendiler ve ey millet, iyi biliniz ki, Türkiye Cumhuriyeti şeyhler, dervişler, müritler, mensuplar memleketi olamaz. En doğru, en gerçek yol, medeniyet yoludur. Medeniyetin gerektirdiğini yapmak insan olmak için yeterlidir. Tarikat reisleri bu dediğim gerçeği bütün açıklığıyla anlayacak ve kendiliklerinden hemen tekkelerini kapatacak, müritlerinin artık erginliğe ulaştıklarını elbette kabul edeceklerdir…”
