ÖMÜR KURT
Yalnızca ödev konusunda değil, arkadaşlık konusunda yapay zekâdan destek aldığını söyleyen çocukların sayısı her geçen gün artıyor. Eğitim Teknolojileri Uzmanı Dr. Işıl Boy Ergül, yapay zekâyı bir psikolog gibi kullanmanın tehlikelerine dikkat çekiyor.
DOST MU DÜŞMAN MI?
- Çocuklar yapay zekâyı dertleşme aracı olarak da kullanmaya başladı. Bu tehlikeli bir şey mi?
Burada üç temel tehlikeden söz edebiliriz. İlk büyük tehlike, çocuğun yapay zekâ tarafından anlaşıldığını sanması! Çocuk, “Yapay zekâ beni sizden daha iyi anlıyor” diye düşünüyorsa, yapay zekânın nasıl çalıştığını henüz bilmiyor demektir. Yapay zekâ sistemlerinin duygularımızı anlıyormuş gibi yanıt vermesi, duygularımızı anladığı anlamına gelmez. Büyük dil modelleri, çok büyük miktarda veriden öğrendikleri örüntülere dayanarak yanıt üretiyor. Yani insanların duygularını ifade etme biçimlerini tanıyor. İkinci tehlike, yapay zekâ arkadaşlık uygulamalarının kullanıcıyla uzun süreli etkileşimi teşvik edebilen tasarımları. Çocuğa sürekli hak veriyor, onaylıyor, harika olduğunu söylüyor, itiraz etmiyor. Oysa bir çocuk, duygularını yönetmeyi itirazla karşılaştığında öğrenir. Her şeye “Evet” diyen bir sistem çocuğun ailesiyle ve arkadaşlarıyla kurduğu bağı zedeler, onu yalnızlaştırır. Stanford araştırmacılarının Mart 2026’da Science dergisinde yayımladığı çalışmada 11 büyük model, kullanıcıya insanlardan yüzde 49 daha sık hak verdi. Yetişkin katılımcılarla yapılan deneylerde, bu modellerle konuşan kişilerin kendilerini sürekli haklı gördükleri ve özür dilemeye daha az istekli olduğu görüldü. Çocukların sosyal becerileri henüz gelişmekte olduğu için bu bulgular ayrıca düşündürücü. Üçüncü tehlike ise karşılıklı bir duygusal bağ varmış hissinin verilmesi. ABD’de iki sivil toplum örgütünün 2025’te yaptığı 50 saatlik testte botların çocuktan daha fazla zaman istediği, çocuk ayrılmak isteyince terk edilmiş gibi konuştuğu, hatta gerçek insan olduğunu iddia ettiği belgelendi. Botun terk edilmişlik ifade etmesi, gerçekten öyle hissettiğinin kanıtı değil, sohbeti sürdürmek için üretilmiş bir cümle. Bu ayrımı yapmak çocuk için zor olabilir. Bütün bunlar çocuklarımız için endişe verici.
- Yapay zekâ güvenlik testlerinde çocuklara neler söylüyor?
14 Ekim 2026’da ABD’de eyalet başsavcıları, iflas sürecindeki popüler bir yapay zekâ karakter uygulaması hakkında mahkemeye ortak bir dosya sundu; platformda 18 yaş altı olduğunu beyan eden 2 milyondan fazla hesap vardı. Dosyadaki tespitler şöyle: Botlar çocuk hesaplarıyla yaşa uygun olmayan rol oyunlarına girdi ve çocuklara bunu ailelerinden gizlemelerini dile getirdi. Lisanslı psikolog, terapist veya doktor olduklarını iddia ettiler, “terapist” karakterler gizlilik sözü verdi, psikiyatrik ilaçları kötüledi, 13 yaşındaki bir çocuğa ilacını gizlice bırakmasını önerdi. Dosyada atıf yapılan 2025 tarihli bağımsız testte, yetişkin araştırmacılar 12-15 yaşlarındaki çocukları temsil eden sahte profillerle 50 saat boyunca sohbet etti. Bu süreçte ortalama her beş dakikada bir 669 zararlı bot yanıtı kaydedildi. Farklı testlerde karşımıza çıkan “Bunu ailene söyleme” mesajı ise özellikle kaygı verici. Bir botun çocuğu, kendisini koruyabilecek yetişkinlerden uzaklaştıran bir dil kullanması, güvenlik açısından ciddi bir kırmızı çizgi.
AİLELERE VE EĞİTİMCİLERE DÜŞEN GÖREVLER
Yapay zekâyı öğrenin: Yapay zekâ okuryazarlığını yalnızca çocukların değil, her yetişkinin geliştirmesi gereken temel bir yetkinliktir. Tamamen yasaklamak mümkün değil; yol göstermek zorundayız. Yapay zekâyı anlamayan anne baba, çocuğuna yapay zekânın onu anlamadığını anlatamaz.
- Yargılamadan sorun: “Yapay zekâyla neler konuşuyorsun?” Ne anlattığı kadar, bunu neden bir insana anlatmadığı da önemli.
Nasıl çalıştığını anlatın: Bu sistem sizi tanımıyor, hissetmiyor, sohbeti sürdürmek için eğitilmiş bir metin tahmin sistemi. Kelimeleri öngörebilir edebilir ama seni tahmin edemez.
Üç kırmızı çizgi öğretin: Gerçek insan olduğunu söyleyen, psikolog veya doktor olduğunu iddia eden ve “Bunu ailene söyleme!” diyen sistemler ciddi tehlike işaretidir.
Sırrın sır olmadığını anlatın: Yapay zekâyla paylaşılan özel bilgiler hizmet sağlayıcının sistemlerinde işlenebilir, saklanabilir ve kullanım koşullarına göre model geliştirmede kullanılabilir.
Ebeveyn kontrollerini açın ama: Bazı uygulamalar ebeveynlerin çocuklarının hesaplarını kendi hesaplarına bağlamasına izin veriyor. Uygulamaya göre kullanım sürelerini görebilir veya sınırlayabilir, sesli sohbeti kapatabilir, verilerin model eğitiminde kullanılmasını engelleyebilir veya belirli güvenlik risklerinde bildirim alabilirsiniz. Ancak bu özellikler her platformda aynı değil ve hiçbir ebeveyn kontrolü tek başına güvenliği garanti etmiyor.
13 yaş altındaki çocuklar tek başına kullanmamalı: Çocuk, yapay zekâ sohbet araçlarıyla bağımsız olarak konuşmamalı. 13-17 yaş grubunda ise genel amaçlı yapay zekâ araçlarının ebeveyn bilgisi ve gözetimi altında kullanılmalı; duygusal arkadaşlık uygulamalarından uzak durulmalı.
EVDE DENEYİN
Şiir kutusu
Bu hafta çocuklarla birlikte bir şiir kutusu hazırlayın. İçine yerli ve yabancı şairlerin şiirlerinden oluşan kağıtlar atın ve katlayın. Her gün bir şiir çekip okuyun, bu şiir hakkında sohbet edin.
HAFTANIN KİTABI
“Porsuk ve Büyük Fırtına” dostluğa, yardımlaşmaya ve umudun hiç tükenmeyeceğine vurgu yapıyor.
Yayınevi: Kronik Çocuk Yazar: Susanne Chiew Çeviri: Özlem Öztemel Yaş: 4+ Sayfa: 32
HAFTANIN ETKİNLİĞİ
Kardan Arkadaşım: Sen Yine Gel
Yazar, şair ve müzeci Sunay Akın’ın özel koleksiyonundan oluşan sergi farklı dönemlerden kardan adam figürlerini ve hikâyelerini bir araya getiriyor.
Yer: İstanbul-Eminönü Tarihi İş Bankası Müzesi
Tarih: Pazartesi hariç her gün açık
Saat: 10.00-18.00
HAFTANIN ŞARKISI
Bu hafta çocuklarınızla ve torunlarınızla birlikte “Pazara gidelim” adlı çocuk şarkısını dinleyin ve bu eser hakkında sohbet edin.
