Antalya’da COP31 İklim Zirvesi başladı. Dünyanın dört bir yanından devlet başkanları, bürokratlar, uluslararası kuruluş temsilcileri ve küresel şirketlerin yöneticileri iklim değişikliğiyle mücadele etmek üzere bir araya geldi, gelmeye de sürüyor. Hâliyle böylesine büyük bir organizasyonun kendine özgü dertleri de var. Trafik sorunları, organizasyon eksiklikleri, kalabalık toplu taşıma araçları, vatandaşın haklı serzenişleri, kimin nereye nasıl gideceğini tam olarak bilememesi derken Antalya’da iklimden önce ulaşım meselesi ısındı.
Ama bütün bunlar böylesine büyük bir organizasyonu gölgede bırakacak meseleler değil açıkçası. Sanki Avrupa metrolarında herkes koltuğuna kurulmuş, kahvesini yudumlarken Shakespeare okuyor! Tabi ki eksikler eleştirilecek, aksaklıklar giderilecek, vatandaşın günlük hayatını zorlaştıran sorunlar görmezden gelinmeyecek. Ama birkaç ulaşım aksaklığından hareketle yerli ve yabancı misyonlerin uluslararası bir organizasyonu başarısız ilan etmek de biraz insafsızlık.
Fakat gelin görün ki esas mesele metroda kimin ayakta kaldığından ziyade, dünyanın geleceğini konuşmak için kurulan masada kimin ayakta kalacağı. Yine büyük hedefler açıklanıyor, yine sürdürülebilirlikten, yeşil dönüşümden ve gelecek nesillere bırakılacak yaşanabilir bir dünyadan söz ediliyor. Dünyayı bugünkü hâline getiren ekonomik düzenin sahipleri, şimdi aynı dünyayı kurtarmak için yeni bir ekonomik düzen kurmaya çalışıyor. E, insan sormadan edemiyor böyle olunca. Günahlarımızdan arınmaya mı, yoksa günahlarımızı yeni bir gelir kapısına dönüştürmeye mi başlıyoruz?
HER ŞEYİ ELEKTRİKLEŞTİR
COP31’in dikkat çekici gündemlerinden biri elektrifikasyon. Hedef, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035 yılına kadar yüzde 35’e çıkarmak. Ulaşımdan sanayiye, ısınmadan günlük yaşama kadar her şeyin giderek daha fazla elektrikle çalıştığı bir dünya tasarlanıyor. Buna dijitalleşmeyi, akıllı şebekeleri, veri merkezlerini ve enerji tüketimini izleyen teknolojileri de ekleyince karşımıza yeni bir ekonomik altyapı çıkıyor.
Peki, bu altyapıyı kim kuracak? Bataryaları kim üretecek? Kritik mineralleri kim işleyecek? Yazılımların, şebekelerin ve teknolojik standartların kontrolü kimde olacak?
Dün petrolü, doğal gazı ve enerji yollarını kontrol edenlerin belirlediği ekonomik ilişkiler, yarın elektrik şebekeleri, batarya teknolojileri ve dijital altyapılar üzerinden yeniden şekillenebilir. Elektrifikasyonun enerji verimliliğini artırma ve fosil yakıt bağımlılığını azaltma potansiyeli var mı var. Ama bir bağımlılıktan kurtulurken başka bir bağımlılığın içine girmek karşısındaki direnç noktamız neresi?. Enerjiye erişimin ötesinde teknolojinin ve verinin kimin elinde toplandığının da giderek önem kazandığı bir dönemde üstelik.
KİRLETİRKEN SERBEST
Sanayisini dönüştürmek isteyen ülke yeni teknoloji satın alacak, elektrik altyapısını yenileyecek, üretim süreçlerini değiştirecek ve karbon emisyonlarını azaltacak. Bunların hepsi ciddi yatırım gerektiriyor. Parayı nereden bulacak dersiniz? Tabii ki uluslararası finans kuruluşlarından, kalkınma bankalarından ve küresel sermaye piyasalarından.
Yani gelişmekte olan ülkelere önce dönüşüm için büyük bir yatırım faturası çıkarılıyor, ardından bu faturanın finansmanı için borçlanma seçenekleri sunuluyor. Finansmanın her zaman hibe şeklinde olmaması da cabası. Bir tarafta teknolojiyi üreten ve finansmanı sağlayan ülkeler, diğer tarafta bu teknolojiyi satın almak ve dönüşümü gerçekleştirmek zorunda kalan ekonomiler. Böyle bir yapıda yeşil dönüşüm, doğru yönetilmezse kalkınmanın önünü açmak yerine mevcut bağımlılık ilişkilerini daha da derinleştirebilir.
KARBONCU GELDİ HANIM!
Normalde üretim yapar, malınızı satar, kazancınızdan verginizi ödersiniz. Şimdi üretirken ne kadar karbon saldığınız da ticaretin önemli bir belirleyicisi hâline geliyor. Karbon fiyatlandırması, emisyon ticaret sistemleri ve sınırda karbon düzenlemeleri uluslararası ekonominin yeni araçları arasında.
Tamam, çevreye verilen zararın ekonomik bir maliyeti olmalı. Buna itiraz etmek için bir neden yok belki ama bu maliyetin ülkeler arasında nasıl dağıtıldığı asıl meselemiz. Sanayileşmesini tamamlamış ülkeler geçmişte fosil yakıtları yoğun biçimde kullanarak sermaye biriktirdi. Şimdi sanayileşme sürecindeki ülkelere daha düşük karbonlu üretim standartları getiriliyor. Bu şartlarda teknolojiye erişim, finansman maliyeti ve tarihsel sorumluluk farklılıkları yeterince dikkate alınmazsa karbon düzenlemeleri yeni ticaret engellerine dönüşür. Düşünsenize, üretim yapacaksınız, teknoloji satın alacaksınız, dönüşüm için borçlanacaksınız, sonra ürettiğiniz malı satarken karbon maliyetiyle karşılaşacaksınız. Bütün bunlar yaşanırken küresel finans kuruluşları yeni finansman ürünleri, teknoloji şirketleri yeni pazarlar, karbon piyasaları ise yeni ticaret alanları kazanacak.
Ne güzel dünya, değil mi?
KOP GEL GÜNAHLARINDAN!
Asıl tartışılması gereken iklim değişikliğiyle mücadelenin hangi ekonomik düzen içerisinde yürütüldüğü. Çünkü çevresel bir sorunun çözümü için geliştirilen politikalar, gelir dağılımını bozabilir, üretim maliyetlerini artırabilir ve ülkeler arasındaki gelişmişlik farklarını büyütebilir. Bunun tersini yapmak da mümkün. Sonucu tercih edilen finansman modeli, teknoloji politikası ve uluslararası kurallar belirleyecek. 2030 hedefleri, 2035 elektrifikasyon planları, karbon piyasaları ve dijital dönüşüm başlıkları bu nedenle birlikte değerlendirilmeli.
Antalya’da dünyanın geleceği konuşulurken geçmişin hesabını da sormak gerekiyor. Bugüne kadar doğayı en fazla kirletenler ne kadar sorumluluk üstlenecek? Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma hakkı nasıl korunacak? Yeşil dönüşümün bedeli yine dar gelirli vatandaşların ve borç yükü altındaki ekonomilerin sırtına mı bırakılacak?
Bizde herkes dünyayı değiştirmeyi düşünüyor, kimse kendini değiştirmeyi düşünmüyor.
