Melek Reşit, 26 Kasım 1919 günü Sivas Valiliğine girer, yanında birkaç kadın, elinde dilekçesiyle koridorda ilerler, ilgili odaya girer. Görevli, Melek Reşit’i süzerken elinde tuttuğu evrakı fark eder. “Buyurun” diyerek ayağa kalkar. Melek Hanım dilekçeyi uzatır:
“Kurmak istediğimiz cemiyetin başvuru istidası ve bu da nizamnamesi”.
Görevli dilekçeye bakar, başını kaldırarak sorar:
“Kurmak istediğiniz cemiyetin amacı nedir?”
Melek Reşit kararlı bir şekilde, “Amacımız bu kutsal vatanın kurtarılmasına küçük bir katkı. İşlemleri başlatın efendi! Bugün Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti’ni kuruyoruz!” der.
Dilekçeyi verdikten iki gün sonra Sivaslı kadınları Numune Mektebi’nde toplar, kürsüye çıkar, “istiklâlini kaybeden bir millet, en büyük rahata nail olsa bile artık o memleketin sahibi değildir, esiridir” diyerek işgali kabul etmeyeceklerini, bağımsızlık yolunda savaşacaklarını ilan eder. Ardından da padişaha, sadrazama ve dâhiliye nazırına telgraf çekerek işgale karşı mücadele edilmesi gerektiğini vurgular.
Melek Hanım’ın başvurusu 9 Aralık 1919 günü valiliğin onayıyla resmen kabul edilir ve cemiyet faaliyete geçer.
YÜREĞİ VATAN SEVGİSİYLE DOLUYDU
Melek Reşit, Milli Mücadele döneminde Mustafa Kemal Paşa’nın yanında yer alan Sivas Valisi Reşit Paşa’nın eşidir. 4 Eylül 1919 günü Sivas Kongresi düzenlenirken Melek Hanım da yaşananları yakından takip eder. Yüreği vatan sevgisiyle dolu olan, işgal karşısında çaresizce beklemek yerine harekete geçmeyi yeğleyen Melek Reşit 6 Şubat 1920 günü yapılan cemiyetin genel kurulunda kürsüye çıkar. “Vatanımız ölüm halinde bir hasta ama vatanımızı kurtaracağız” dedikten sonra da vatan topraklarını bir anneye benzetir. “Anaya daha şefkatle bakan, kız evlattır. İşte hemşirelerim, vatana vazifemizi ifa edeceğimiz gün bugün, saat bu saattir. Sizi bugün bu vazifeye davet etmekle pek mesudum. Anadolu hanımları lazım geldiği vakit büyük fedakârlığa da şitap (koşar) ederler” cümlesini kurar. Toplantının ardından toplanan paralar işgal altındaki Maraş ve İzmir’deki yardıma muhtaç kişilere harcanması için Kızılay’a teslim edilir.
Melek Reşit, Sivas’taki kadınları örgütler, diğer vilayetteki Türk kadınlarına da çağrı yaparak yeni kadın cemiyetlerinin kurulmasına öncülük eder. Merkez Sivas olmak üzere “Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti”nin şubeleri Sivas Kangal, Konya, Burdur, Yozgat, Pınarhisar, Erzincan, Eskişehir, Kayseri, Amasya Burdur, Kayseri, Bolu ve Erzincan’da açılır. Bu cemiyetler cephedeki askerlere giysi sağlanması, kimsesiz çocuklara yardım, kurban derilerinin nakde çevrilerek orduya bağışlanması gibi çalışmalar yürütür.
KEMAL PAŞA İLE YAZIŞMALARI
Melek Hanım, kuruluş ardından cemiyetin amacını Ankara’daki Mustafa Kemal Paşa’ya telgraf ile bildirir. Ayrıca Türk kadını olarak istiklal uğrunda verilecek her türlü görevi yapmak istediklerini ilan eder. 13 Aralık 1919 günü Mustafa Kemal Paşa, Melek Reşit başta olmak üzere Türk kadının bu hareketini kutlarken erkeklere de örnek teşkil ettiğini belirtir. Ayrıca Mustafa Kemal Paşa yabancı devletlere telgraf yoluyla Türk halkının uğradığı haksızlıkları duyurmalarını, İtilaf Devletleri temsilcilerine protesto telgrafları çekilmelerini ister. Melek Reşit bu istekleri organize ederek yerine getirir.
Melek Reşit’e ilişkin bilinmeyenleri ise geçtiğimiz günlerde görüştüğüm torunları şöyle anlattı:
Esra Ulusoy: Anneannem Melek Reşit, Sivas Kongresi döneminde Mustafa Kemal Paşa ile görüşme olanağı bulmuş. Paşa, memleketin kurtarılmasındaki zorluklardan, olanakların yetersizliğinden söz ederken anneannem kolundaki bileziklerini çıkarıp veriyor ve “Paşam Milli Mücadele’ye benim de bir katkım olsun” diyor. Ardından Sivaslı kadınları yanına alıp kapı kapı dolaşarak altın, para ne bulabiliyorsa topluyor ve orduya veriyor. Cemiyetin eylemlerini de Ankara’daki Mustafa Kemal Paşa’ya telgrafla bildiriyor.
Fatin Yüzatlı: “Melek Reşit Hanım sarayda büyümüş, kuzeni II. Abdülhamit’in eşi “Beşinci İkbal” unvanlı Behice Sultan. Vali Reşit Paşa, 12 Adalar valiliği döneminde Melek Reşit ile evleniyor. Ardından Sivas’a vali olarak tayin ediliyor ve Kongre döneminde Mustafa Kemal Paşa’ya destek veriyor. Melek Reşit de Sivas’ta Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti’ni kuruyor. Cemiyetin açılışında da olduğu gibi insanları yüreklendiren nutukları var, “Ya istiklal ya ölüm” ifadesini ilk kullanan Melek Reşit Hanım oluyor. Reşit Paşa da Atatürk’e destek veriyor kongre döneminde. 23 Nisan 1920’de Ankara’da meclis açılınca Reşit Paşa milletvekili oluyor, sonra Kastamonu valiliğini tercih ediyor. Buraya gittikten sonra anneannemiz vatan için çalışmaya sürüyor. İnebolu’ya gemilerle gelen ve Anadolu’nun içlerine sevk edilen silahların dağıtımında çalışıyor. Bu resmi belgelerde yazmaz, aile içinde anlatılır. 1924’te Reşit Paşa yaşamını yitirdikten sonra da Melek Hanım beş çocukla Göztepe’deki Reşit Paşa’nın köşkünde yaşıyor ama maddi açıdan zorlanıyorlar. Dönemin paşalardan birinin hanımı durumlarını görüyor ve Atatürk ile Bursa’da bir görüşme ayarlıyor. Atatürk, Melek Hanım’ın Sivas’taki çalışmalarını bildiği için bu kez milletvekilliği teklif ediyor. Ancak Melek Reşit, “Paşam teşekkür ederim ama çocuklarımı okutmam lazım” diyerek teklifi geri çeviriyor. Atatürk de, “Peki neye ihtiyacınız var” diye sorunca Melek Hanım, “Çocuklarımın iyi eğitim almalarını istiyorum” yanıtını veriyor. Bu konuşmanın üzerine Atatürk savaşta devlete katkı sağlamış kişilerin öksüz ve yetim kalan çocuklarının devlet tarafından okutulmasına ilişkin bir yasanın çıkmasını sağlıyor. Ardından da Reşit Paşa’nın evlatlarını seçkin okullara yerleştiriyor. Atatürk’ün desteğiyle beş kardeş de iyi bir eğiştim alıyor.”
Melek Reşit Hanım 1958’de yaşamını yitirdi ve Sahrayıcedit Mezarlığı’nda defnedilidi.. Bu toprakları “vatan” yapanlardan biri de kendisiydi. Kolundaki bileziği çıkarıp veren, cephe gerisinde Türk ordusuna destek olan Melek Reşit gibi isimsiz ve sayısız kahraman Türk kadınları var. Melek Reşit’lere sonsuz minnet ve saygıyla…
(Melek Reşit’in torunları Esra Ulusoy, Fatin Yüzatlı ve Alp Ulusoy’a teşekkürler).
* B. S. Baykal - “Millî Mücadelede Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti, A.A.M. Yayınları, 1986.
* N. Aysal, H. Dinçer - Ulusal Bağımsızlık Savaşı’nın Örgütlenme Aşamasında Melek Reşit Hanım ve Faaliyetleri, ÇTTAD, XII/24, 2012.
* TİTE Arşivi ve Yüzatlı aile arşivi.
