Borsadaki fiyat hareketleri ile bir ülkenin zenginleşmesi aynı şey değildir. İlki beklentiler, riskler ve finansal varlıklara biçilen değerleri gösterirken ikincisi üretim, istihdam, verimlilik ve katma değerle ilgilidir.
Türkiye’de resmi hesaplara göre milli gelir yaklaşık 1.6 trilyon dolardır. Ancak ENAG tarafından ölçülen daha yüksek enflasyon oranları dikkate alınarak oluşturulan alternatif akademik metotlar, ekonominin reel büyüklüğünün bu rakamın önemli ölçüde altında olabileceğine işaret etmektedir.
Bu yaklaşımlara göre, örneğin günümüzde milli gelirin 900 milyar doların altında olduğu gerçeğiyle, ülkemizde ekonomi yılda yüzde 5 büyüse bile yaratılan ilave reel katma değerin parasal karşılığı 45 milyar doları aşmamaktadır.
Bu artış milyonlarca çalışanın, çiftçinin, sanayicinin ve hizmet üreticisinin ortak faaliyetinin sonucudur.
Bu değer, ücretlerin artışı, şirket kârlılığı, turizm ve bankacılık hizmetlerinin de bir sonucu ve hatta nedenidir.
O halde, yaşanan finansal vurgunun ardındaki temel soru son derece basit ve yalın:
Üretimi daralan, kârlılığı zayıflayan veya ekonomik faaliyetleri neredeyse durma noktasına gelen bir şirketin, bir sanayi grubunun, hatta bir ülkenin borsada yarattığı değeri kısa zamanda nasıl böyle bir performans gösterir?
Yanıt da bir o kadar basittir. Ancak bu yanıtı yalnızca ekonomik büyümede değil, finansal piyasalarda fiyatların nasıl oluştuğunda aramak gerekir. Çünkü reel ekonomiyle finansal piyasalar birbirinden bağımsız değildir. Aralarındaki bağ zayıfladığında spekülasyon, bilinçli olarak koparıldığında ise manipülasyon tehlikesi ortaya çıkar.
Ekonominin temel kurallarından biri açıktır:
Finansal piyasalar ile reel ekonominin üretim ve gelir yaratma gücü arasındaki bağ uzun süre kopuk kalamaz. Ancak bu bağ bazen bilinçli olarak zayıflatılır. İşte piyasa manipülasyonu bu noktada devreye girer. Ortada yeni bir fabrika, artan üretim, yükselen verimlilik ya da güçlenen kârlılık yokken hisse fiyatları olağanüstü biçimde yükseltilebilir.
Peki nasıl?
Mekanizma sanıldığından daha basittir. Birbiriyle bağlantılı kişi, şirket veya yatırım fonları, piyasada sınırlı miktarda işlem gören hisseleri yoğun biçimde satın alarak fiyatları yukarı taşıyabilir. Yükselen fiyatlar fonların portföy değerlerini ve açıklanan getirilerini artırır. Bu yüksek getiriler, yatırımcılarda herding behavior (sürü davranışı) ve Patrick McGinnis’in 2004’te adlandırdığı FOMO (Fear of Missing Out-kazancı kaçırma korkusu) eğilimini tetikleyebilir. Yeni yatırımcılar şirketin gerçek değerine değil, başkalarının kazançlarına bakarak piyasaya girer. Artan talep fiyatları daha da şişirirken erken girenler yüksek fiyatlardan satış yapabilir. Balon patladığında zarar sonradan gelenlere kalır.
Sözün özü, fabrikada yeni bir değer üretilmemiş, yalnızca servet el değiştirmiştir.
Diğer adı manipülasyondur bunun.
Peki, manipülasyon nasıl ortaya çıkarılır? Aslında bunun bilimsel yöntemleri çoktan geliştirilmiştir. Aggarwal ve Wu (2006), manipülasyon dönemlerinde fiyatların ve işlem hacimlerinin olağandışı yükseldiğini, ardından fiyatların gerileyebildiğini gösteriyor. Finansal ekonomi araştırmalarında yaygın olarak kullanılan FamaFrench modelleriyle açıklanamayan getiriler, şirketlerin kârlılığı, üretim kapasitesi ve gerçek ekonomik performansıyla karşılaştırılabilir.
Ardından asıl soruya geçilir: Kim, ne zaman, kimden aldı ve kime sattı?
Bağlantılı hesaplar, fonların ortak pozisyonları, eşzamanlı işlemler ve para hareketleri incelendiğinde, yapay fiyat oluşumunun izleri sürülebilir. Üstelik algoritmik gözetim ve yapay zekâ sayesinde milyonlarca işlem taranarak şüpheli ilişkiler belirlenebilir. Türkiye üzerine yapılan akademik araştırmalar da manipülasyon şüphesinin istatistiksel yöntemlerle tespit edilebileceğini gösteriyor.
Manipülasyonun nasıl tespit edileceği doğal olarak sürecin tek tarafını verir biz. Esas olan ise kimin kimi denetleyeceğidir. Özellikle denetlemekle yükümlü olanların da olası çıkar ilişkileri içinde bulunup bulunmadığı sorgulanıyorsa sorun finansal piyasaların sınırlarını aşabilir, doğrudan kurumsal bağımsızlık ve hesap verebilirlik sorununa dönüşebilir.
İşin en acı ironisi de burada başlıyor: Millilik iddiasıyla bizi yönetmeye soyunanların, milli serveti korumakla yükümlüyken bu servetin el değiştirdiği düzenin tam göbeğinde yer alıp almadıklarını sorgulamak zorunda kalıyoruz. Olası manipülasyonun yatırımcılara verdiği zarar, üretken yatırımlardan uzaklaşan kaynaklar ve kaybedilen milli gelir yetmezmiş gibi, soruşturmaların, avukatların, mahkemelerin ve bürokrasinin maliyetini de halk karşılıyor. Üstelik bu kaynaklar üretime, istihdama ve toplumsal refaha ayrılamadığı için gelecekte yaratılabilecek gelir de kaybediliyor.
Sonuçta kazanç belirli ellerde toplanırken halk üç kez kaybediyor: Önce servetini, sonra milli gelirini, en sonunda da bütün bunların hesabını sormak için harcadığı kendi parasını.
