İzmir Körfez Geçişi (Tüp Geçit) projesinin yıllar sonra yeniden gündeme sokulmasını "Cambaza bak" taktiği olarak yorumlayan TMMOB İzmir İKK bileşenleri, kentin arka planında dönen devasa rant çarkını gözler önüne serdi. Uzmanlar; kentin zemin çökmesi, heyelan, deprem ve çöp gibi acil krizleri sümenaltı edilirken, "büyük ihale" hastalığıyla küçük sermayenin dışlandığına, kentsel dönüşüm adı altında 'mahalle kültürünün' yok edildiğine, tarım alanlarının ranta açıldığına ve kentin milyarlarca lirasının bilim dışı mega projelere kurban edildiğine vurguladı.
"ARKA PLANDA RANT"
- İzmir Körfez Geçişi (Tüp Geçit) ve benzeri 'mega projeler' yıllar sonra neden birdenbire kentin ana gündemine oturtuluyor? Odaların bu projelere itirazının temelinde ne var?
Ömer Ulaş Kırım (TMMOB Gıda Mühendisleri Odası İzmir Şb. Başkanı): Biz bu durumu tam anlamıyla "Cambaza bak" taktiği olarak yorumluyoruz. Siyasiler önümüze Körfez Geçişi gibi 50-60 milyar liralık popülist projeler atıp, bizi bunun üzerinden tartıştırıyorlar. Ancak arka tarafta başka şeyler yürüyor: İnciraltı'nda kapalı spor tesisi projesi, ikinci çevre yolu projesi yürütülüyor. Foça'da, Menderes'te, Güzelbahçe'de 1/100 binlik planlar daha askıdan inmeden TOKİ'nin vinçleriyle, tankerleriyle buralardaki tarım alanlarında inşaata başladılar. "Cambaza bak" budur; herkesi buraya baktırıp, arka taraftan yürüyen hızlı işleri parsel parsel bitirmeyi düşünüyorlar. İzmir'deki son dönem 'siyasi zemin kaymasıyla' da çok bağdaşıyor bu durum. Cemil Tugay adayken Tepekule'de 2500 kişiye "İlk 180 gün projesi" aktardı. Dedi ki, "Her toplanma merkezine acil müdahale ve gıda toplama noktaları yerleştireceğiz." Aradan 2,5 sene geçti, bu vaadiyle alakalı hiçbir şey yapmadı. Flamingo Parkı'nı, Kuş Cenneti'ni bitirmiyoruz; oradaki doğal yaşam gözlem alanına tehdit oluşturan Katal İnşaat'ın ve Oasis Sitesi'nin yapılarına müsaade ediliyor. Popülist projeler üzerinden şehrin içinde kalan son doğal alanlara baskı oluşturuluyor.
Ayşegül Yarış (TMMOB Şehir Plancıları Odası İzmir Şb. Sekreteri): Biz İnciraltı, Basmane Çukuru, Tüp Geçit veya yıllardır kentin gündemine tekrar tekrar sürülen Çeşme Projesi'ni tartışmaya devam edeceğiz. Kamuoyunda ve yöneticiler nezdinde hep 'TMMOB neden her şeye itiraz ediyor?' diye soruluyor. Temel sorun bu mega projelerin neden hayata geçirilemeyeceği değil; bu projelerin neden ve kimin için ortaya çıkarıldığıdır! Burada kamu yararı tartışması devreye giriyor. Bu kentin ulaşım sorunu gerçekten Körfeze geçiş yapılarak mı çözülecek? Ya da barınma sorunu, orman ve tarım alanları gelişmeye açılarak mı çözülecek? Asıl tartışmamız gereken şey, neden gündelik hayatımızı hep seçim vaatlerine göre şekillendirdiğimizdir.
"4 KİLOMETRELİK YOL İÇİN 60 MİLYAR LİRALIK İNAT"
- Mühendislik ve maliyet açısından Körfez Geçişi kente ne vadediyor? Gerçekten kentin bütçesi ve zemini buna uygun mu?
Hüseyin Divarcı (TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası İzmir Şb. YK Üyesi): 2017’de TMMOB İKK olarak bu projeyle ilgili raporumuzu sunduk ve dedik ki: "Dünyanın en zor ve en maliyetli işi yapılacak." Neden mi? Körfez'de İnciraltı ve Mavişehir arasında iki tane farklı yumuşak zemin var ve bunları stabil tutamazsınız. Her iki zemin kendine has farklı oturmalar yapacaktır. Üstelik bizim körfezimiz İstanbul'a benzemez; dibinde sürekli hareket eden 6-7 tane aktif fay var. O zamanki proje 3,5 milyar lira maliyetliydi. Körfez'de su sirkülasyonunun durmaması için 4,5 milyon metreküp tarama yapılması, ortadaki suni ada için de 1,5 milyon metreküp dolgu yapılması gerekiyordu. 2017'de dolar 4 lira, mazot 5 liraydı. Yaklaşık 4 kilometrelik kuş uçuşu bir mesafe için konuşuyoruz. Bugün aynı projeyi yapmaya kalksanız maliyetler 15-20 kat arttı (mazot 100 lira, dolar 35-40 lira). 3,5 milyarlık proje bugün 60 milyar lirayı bulur. O dönem Büyükşehir'in yıllık toplam bütçesi zaten 5 milyar liraydı! Bu para harcanmaya değer mi? Bize gelip "Körfezde ne yapabiliriz?" diye bir sormaları, bilim kurullarını devreye sokmaları gerekiyor. Daha vahimini söyleyeyim; bize "Cambaza bak" dedirtip Körfezi tartıştırırken, yerel yönetimin Uzundere'den Havaalanı'na doğru yeni bir çevre yolunun etüdünü yapıp ihalesine çıktığını öğreniyoruz. Zemin etütleri yapılmış, mecliste onaylanmış ama İzmir'e hiç lanse edilmedi. Bu yatırım, Körfez Geçişi'nden çok daha ileri aşamada. Çünkü arkasından o bölgeye nasıl bir yapılaşma, nasıl bir imar gelecek onu henüz bilmiyoruz.
Prof. Dr. Coşkun Sarı (TMMOB Jeofizik Mühendisleri Odası İzmir Şb. YK Üyesi): Binali Yıldırım'ın belediye başkanı adayı olduğu dönemdeki '35 İzmir 35 Projesi'nden biriydi bu. Körfezden çıkacak balçıkla ada yapıp köprü ayağı koyacaklardı, fizibilitesi uymadı iptal edildi dendi. Şimdi adı "tüp projesi" ama yeraltından kazı mı yapılarak geçilecek, yoksa batırma tünel mi olacak kimse bilmiyor! Eğer batırma tünel olacaksa, iç körfezdeki (Karşıyaka Anıt ile Liman arası) Meles ve Manda derelerinden gelen alüvyonların birikimine ve su sirkülasyonuna kesinlikle engel olacaktır. Zemin ne kadar uygun olursa olsun, bu durum körfezdeki kirliliğin artmasına ve deniz canlılarının yaşamının etkilenmesine neden olacaktır.
Uğur Yıldırım (TMMOB Mimarlar Odası İzmir Şb. Başkanı): 1885 yılında Abdülhamit Körfez dolmasın diye Gediz Nehri'nin koca yatağını değiştirmişti. Biz bugün, Körfezin dolmasına sebebiyet verecek potansiyel üreten bir projenin üzerine atlayan bir zihniyete döndük. Ortada net bir proje bile yokken bunu tartışmanın esprisi yok.
"KÜÇÜK İŞLETMELER GİREMESİN DİYE BÜYÜK İHALE HASTALIĞI"
- Kent "mega projelerle" oyalanırken; Harmandalı, katı atıklar ve zemin güvenliği gibi sümenaltı edilen krizlerde son durum nedir?
Faruk İşgenç (TMMOB Çevre Mühendisleri Odası YK Üyesi): İzmir'in 1960'ların ikinci yarısında çöpten gübre üreten iki tane dev kompost tesisi vardı. O dönemki İzmir'in çöplerinin yüzde 70'inden fazlasını işleyip yararlı ürüne dönüştürebiliyordu. Bugün ise Harmandalı ömrünü tamamlamış durumda. 1982'de Boğaziçi ve Hacettepe Üniversitesi'nin zemin etütleriyle kurulan bu alan, yıllar içinde etrafının plansızca imara açılmasıyla devasa bir krize dönüştü. Bugün ne yapıyoruz? Sırf atığı transfer edebilmek için büyükşehir belediyesine ait tırlar yılda 22 milyon kilometre yol yapıyor! Sırf o çöpü taşımak için devasa bir karbondioksit emisyonu ve kirlilik yaratıyoruz. Peki çözüm ne? Türkiye'de "Çok büyük tesis yapma hastalığı" var. Aslında bu duygusal bir şey değil; çok büyük ölçekli bir tesis yaparsanız, küçük sermaye yani küçük işletmeler ihaleye giremez, rakip olamazlar. Sadece 3-5 büyük aktör arasında rekabet olur ve ortadaki rakamlar çok yüksek boyutlara ulaşır. Şimdi atık yakma tesisi kurmaya çalışıyorlar. İzmir'in rüzgar yönü altışar aylık değişir. Güneyli rüzgarlar estiğinde, o atık yakma tesisinin emisyonları tıpkı Batıçim'de olduğu gibi civardaki tüm yerleşim yerlerini vuracaktır.
Bir de Gaziemir gerçeği var. Gaziemir'deki eski kurşun fabrikasında radyoaktif nükleer atıklar var. O bölgede kanser taraması yapıldı mı? Farklı dünya görüşlerinden ilçe belediye başkanları geldi geçti ama hiçbiri çıkıp da "Bu sorun çözülene kadar, kanser riski netleşene kadar ben burada büyümeye yol açacak imar değişikliği yapmıyorum" demedi. Aksine imar değişiklikleri yapılıp nüfus habire artırıldı!
"YÜZ BİNLERCE DOLARLIK ZEMİN ETÜDÜNÜ ÇÖPE ATTILAR"
Prof. Dr. Coşkun Sarı: Planlama ve bilim maalesef dikkate alınmıyor. Ben görevde olduğum dönemde, bir yüksek lisans öğrencimle birlikte Buca'nın köylerini de kapsayacak şekilde tüm mahalleleri için çok detaylı bir zemin etüt çalışması yaptım. Bu tezin kopyasını bizzat götürüp dönemin Buca Belediye Başkanına (Rahmetli Ahmet Piriştina'nın oğluna) özel kaleminde teslim ettim. Yıllar sonra sorduğumda, o raporun fen işlerinde mi imar müdürlüğünde mi olduğunu kimse bilmiyordu. Bugün özel bir şirkete yaptırmaya kalksanız 300-500 bin dolara mal olacak, bir ilçenin tüm zemin koşullarını ortaya koyan o devasa çalışma muhtemelen çöpe atıldı. Cuma günü depremle ilgili sempozyum yaptık; Bayraklı ve Bornova belediyelerinden tek bir yetkili gelip "Ne konuşuluyor?" diye izlemedi bile.
Geçmişte Konak Tüneli yapılırken dönemin bakanı Binali Yıldırım "Ben yaparım olur" dedi. Hiçbir ciddi jeolojik fizibilite raporu olmadan o tüneli açtılar. Plancılar trafik yoğunluğunu artıracağını söylemişti, nitekim çıkış noktalarındaki trafiği kimse hesaplamadığı için Konak'taki karmaşa arttı. Daha acısı; bugün o tünelin üzerindeki Damlacık Mahallesi'ndeki evlerde sürekli oturmalar, hasarlar, çatlaklar var. Yarın öbür gün o evler yıkılırsa sorumlusu kim olacak? Biz bunları söyleyince odalar "istemezükçü" oluyor.
Hüseyin Divarcı: Biz üzerine o kadar çok ağır yapı bindirdik ki, bugün Mavişehir ve Alsancak yılda 1 santimetreden fazla çöküyor! Bir süngerin üzerine ne kadar ağırlık koyarsanız içindeki suyu o kadar bırakır. Altlarına kazıklar çaktık, yeraltı suyunun denize geçişini engelledik. Şimdi her yağmurda o bölgeler sular altında kalıyor. Kadifekale ve Ballıkuyu için daha 1955'lerde raporlar düzenlenmiş ve "Buralar aktif heyelan bölgesidir, yapılaşmaya kesinlikle izin verilmemeli" denmiş. Biz ne yapmışız? O raporları çöpe atıp oraları yapılaşmaya açmışız, sonra da "elektrik-su nasıl götürürüz" diye uğraşmışız. Zemin bu haldeyken biz bir de İnciraltı'nı imara açmaya çalışıyoruz. Orayı imara açmak demek, yeraltı yapısını bozarak elimizde sürekli para harcayacağımız 'kanserli bir hasta' yaratmak demektir. Olası bir İzmir depreminde Gölcük'te yaşadığımız denizaltı göçmelerinin aynısını oralarda yaşarız; çünkü dış körfeze yakın yerlerde batimetrimiz aniden kesilen Karadenizvari bir yapıya sahiptir.
"KENTSEL DÖNÜŞÜM MAHALLE KÜLTÜRÜNÜ YOK EDİYOR"
- TOKİ projeleri ve Kentsel Dönüşüm uygulamaları İzmir'in barınma krizine merhem oluyor mu?
Uğur Yıldırım: Kesinlikle olmuyor. TOKİ'nin İzmir'de yaptığı işlerin (Selçuk'ta ve diğer yerlerde) hiçbiri 'sosyal konut' değildir. Dünyada sosyal konut mantığı, barınma krizini çözmek için bir politikadır. Ancak Türkiye'de sadece insanları borçlandırarak mülk sahibi yapma üzerine kurulu. Sosyal konut, insanları kentin dışına atarak gettolaştırmak demek değildir. Siz Gıda Çarşısı'nda çalışan bir işçiyi Uzundere'nin tepesindeki ya da Güzelbahçe'deki alana taşıdığınızda o insanın ulaşım ve yaşam maliyetini artırmış, kentin çeperine sürmüş oluyorsunuz. TOKİ, "150 metrekare" üzerinden nüfus öngörüsü yapıyor ama evler 80 metrekare. İstanbul'da iki hafta önce (14 Ekim) yaşanan sel felaketinde 38 insanımız öldü; çünkü tarım alanlarını yapılaşmaya açtılar. Benzer liyakatsizlik İzmir'de de var; Güzelbahçe'deki TOKİ planında iki derenin tam ortasına ilkokul ve anaokulu parseli yerleştirdiler!
Kentsel dönüşüm meselesine gelince; bize sürekli "emsal artıralım, kat kazanalım" dayatması yapılıyor. Müteahhitler bugün yüzde 50, yüzde 70 kârlarla iş yapıyor. Devlet gerçekten masaya yumruğunu vurup, "%25 kâr sınırı" koysa güvenlik meselesi çözülür. Ancak şu an kentsel dönüşüm sadece rant uğruna yapılıyor. Kentsel dönüşümle sokak dokusunu bozuyorsunuz, kentli olma halini bozuyorsunuz, mahalle kültürünü yerle bir ediyorsunuz. Eskiden yatırımlar banka kasalarında tahvil olarak tutulurdu; şimdi insanlar yatırımlarını kentler üzerinde yapıyor ve bu kentin yaşayamayacağı kuleler yükseliyor. Konut, sermaye aracı olmaktan çıkmadığı sürece bu kriz çözülmez.
Prof. Dr. Coşkun Sarı: Kentsel dönüşüm yapıyoruz derken binayı yeniliyorlar, hak sahibine güvenilir diye yeni daire veriyorlar ama dükkanları, o mahalledeki berberi, bakkalı, küçük esnafı yeni yapılarda hiç dikkate almıyorlar. Oysa o insanlar, o mahallenin sakinleriyle içli dışlıdır. İnsanları birbirinden koparan, mahalle esnafını yok sayan, sosyal dokuyu bozan bir kentsel dönüşüm yapılmaması gerekiyor.
Ayşegül Yarış: TOKİ projelerine baktığımızda Çeşme Ayayorgi, Narlıdere ve Seferihisar gibi kentin en kıymetli alanlarının 'rezerv alan' ilan edildiğini görüyoruz. Gerekçe ne? 30 Ekim depremi sonrası kent merkezindeki hak sahiplerinin oraya yerleştirilmesi! Kent merkezinde zor şartlarda yaşayan bir insan Çeşme Ayayorgi'de nasıl yaşayabilir? Bu hangi aklın ürünüdür? Öte yandan Çiğli'de kentsel dönüşüm alanı var; plan iptal oldu, şu an askıda. Ama daha ortada onaylı bir plan bile yokken, büyükşehir belediyesi eliyle vatandaşlarla tapu üzerinden sözleşmeler yapıldığını tespit ediyoruz. Tıpkı Basmane Çukuru'nda olduğu gibi; ortada plan yokken bir sözleşme icat edilip süreç yürütülmeye çalışılıyor.
Ömer Ulaş Kırım: Cemil Tugay'ın açıkladığı Ballıkuyu planı da bunun çok güzel bir örneği. Ballıkuyu'dan Basmane kapılarına inen o aksı tamamen değiştirmeye kalkıyorlar. Siz oranın sosyokültürel yapısını, geçim şeklini, yapılaşmasını koparıp oradaki İzmir halkını dışarı atacak, o bölgeyi soylulaştırıp yerinden edeceksiniz.
Bilge Martan (TMMOB Şehir Plancıları Odası İzmir Şb. İkinci Başkanı): Biz okullarda planlama eğitimi alırken nüfus projeksiyonları hesaplanır, kent merkezindeki sosyoekonomik sınıfların sosyal analizleri yapılırdı. Ancak şu an sermaye baskısıyla kent merkezi tamamen zenginlere ayrılıyor, gitgide ulaşılamaz bir yere dönüşüyor. İzmir'de de, İstanbul'da da ciddi bir "yerinden etme" (soylulaştırma) politikası yaşanıyor. Nüfus artıyor diye biz ekolojik kaynaklarımızı, tarım alanlarımızı feda etmek zorunda değiliz. Parçacıl planlara ve mega projelere karşı çoğu zaman çaresizce sadece "Mevzuata uyun" demek zorunda bırakılıyoruz. Ekolojik bütünlüğü gözetmek zorundayız.
