Bir ülkenin en büyük felaketi, başına gelen musibetlerden ders çıkaramaması değil, çıkardığı dersleri çok çabuk unutmasıdır. COVID-19 salgını bütün dünyayı derinden sarstı. Milyonlarca insan hayatını kaybetti, ekonomiler sarsıldı, eğitim aksadı, sosyal hayat durma noktasına geldi. İnsanlık belki de yakın tarihinin en büyük sınavlarından birini verdi. Ancak pandemi, bütün acılarına rağmen bizlere çok önemli bir gerçeği de hatırlattı: Bilgi güçtür, liyakat hayati önemdedir ve ehil olmayan insanların yönettiği kurumlar kriz zamanlarında ağır bedeller ödetir. O günlerde makamın, unvanın, siyasi yakınlığın ve gösterişli özgeçmişlerin tek başına hiçbir işe yaramadığını gördük. İnsanların ihtiyacı, güzel konuşan yöneticilerden çok işini bilen uzmanlardı. Ne var ki salgın sona erince, sanki bu derslerin tamamını unutmaya başladık.
Bilenlerin konuştuğu, bilmeyenlerin dinlediği günleri özlüyoruz
Pandemi döneminde televizyon ekranlarında alışık olmadığımız görüntülere şahit olduk. Alanında uzman bilim insanları konuşuyor, diğerleri dinliyordu. Bir akademisyen kendisine yöneltilen soruya, “Bu konu benim uzmanlık alanım değil, ilgili arkadaşımız daha doğru cevap verecektir.” diyebiliyordu. Daha da önemlisi, hiç kimse bunu bir eksiklik veya zayıflık olarak görmüyordu. Bilim insanları birbirlerinin sözlerini kesmeden dinliyor, farklı görüşlerini nezaket içerisinde açıklıyor ve bilmedikleri konularda konuşmaktan kaçınıyorlardı.
Meğer televizyonlarda bağırmadan, çağırmadan, hakaret etmeden ve birbirinin sözünü kesmeden de tartışma yapılabiliyormuş! Şimdi ekranlara baktığımızda aynı kişilerin ekonomiden hukuka, dış politikadan sağlığa, depremden eğitime kadar her konuda kesin hükümler verdiğini görüyoruz. Dün salgın uzmanlarını dinlerken sesini çıkarmayan bazı yorumcular, bugün uzmanlık gerektiren her konuda otorite gibi konuşabiliyor. Oysa her konuda fikir sahibi olmakla her konuda bilgi sahibi olmak aynı şey değildir.
Bir enfeksiyon hastalıkları uzmanının deprem mühendisliği konusunda konuşmaktan kaçınması nasıl doğal karşılanıyorsa, ekonomi eğitimi olmayan bir kişinin para politikası konusunda kesin hükümler vermesi de sorgulanmalıdır. Bilimsel bilgiye sahip olmak kadar, bilginin sınırlarını bilmek de bir erdemdir. İşin daha düşündürücü tarafı ise toplumun önemli bir bölümünün, sakin konuşan uzman yerine yüksek sesle konuşan kişileri daha inandırıcı bulabilmesidir. Halbuki sesin yüksekliği bilginin derinliğini göstermez.
Pandemi, kamu yönetiminde liyakatin önemini gözler önüne serdi
Pandemi döneminde oluşturulan Sağlık Bakanlığı Bilim Kurulu, kamu yönetimi açısından önemli bir tecrübeydi. Farklı akademik geçmişlerden gelen, farklı düşüncelere sahip bilim insanları ortak bir sorun etrafında bir araya getirildi. O günlerde asıl mesele, bilim insanlarının siyasi düşünceleri veya kişisel tercihleri değil, uzmanlıklarıydı. Bu yaklaşım kamu yönetiminde esas alınması gereken önemli bir ilkeyi hatırlattı: Bir insanın hangi görüşü savunduğundan önce, hangi işi ne kadar iyi bildiğine bakılmalıdır.
Bilim Kurulunun tavsiye niteliğindeki görüşlerine verilen önem, bilimsel otoritenin yalnızca hukuki yaptırımdan kaynaklanmadığını da ortaya koydu. Çünkü bilimsel bilginin gerçek gücü, emir vermesinde değil, gerekçeleri ve kanıtlarıyla insanları ikna edebilmesindedir.
Bu anlayış yalnızca salgın döneminde gündeme gelmemelidir
Bir ülke salgınla mücadele ederken bilim insanlarına ihtiyaç duyuyor da ekonomik krizle, depremle, işsizlikle, eğitim sorunlarıyla veya sosyal güvenlik sistemindeki açıklarla mücadele ederken neden aynı hassasiyeti göstermesin?
Örneğin 6 Şubat 2023 depremleri, yalnızca afet sonrasında müdahale kapasitesinin değil; yapı güvenliğinin, şehir planlamasının, denetimin ve bilimsel uyarılara zamanında kulak verilmesinin önemini de acı biçimde hatırlattı. Bir yapının güvenliği konusunda belirleyici olan, müteahhidin siyasi veya ticari gücü değil, mühendislik kurallarına uygunluktur.
Bir dere yatağına yapılaşma izni verilirken bilimsel veriler göz ardı edilirse, sel meydana geldiğinde tabiatın siyasi tercihlere göre hareket etmediği anlaşılır. Bir şehir planlanırken jeologların, inşaat mühendislerinin ve şehir plancılarının uyarıları dikkate alınmazsa, bunun bedelini yalnızca karar vericiler değil, bütün toplum öder. Bilimsel gerçekler, onları kabul edip etmememize göre değişmez.
Krizler, gösterişle ayakta duran yöneticilerin gerçek kapasitesini ortaya çıkarır
Pandeminin kamu yönetimine verdiği en önemli derslerden biri de yöneticilik ile yöneticilik yapıyor gibi görünmenin birbirinden farklı olduğuydu. Normal zamanlarda toplantıdan toplantıya koşan, sürekli fotoğraf veren, gösterişli açıklamalar yapan ve kurumun başarılarını kendisine mal eden bir yönetici başarılı görünebilir. Ancak kriz başladığında bütün bu görüntüler anlamını kaybeder. Kriz, yöneticinin gerçek bilgi ve becerisini ortaya çıkarır.
Örneğin bir hastanede ciddi bir salgın ortaya çıktığında yöneticinin ne kadar etkileyici konuştuğunun değil, sağlık personelini, malzemeleri, yatak kapasitesini ve hasta akışını ne kadar etkili organize ettiğinin önemi vardır. Bir şehirde sel felaketi yaşandığında yöneticinin sosyal medyada ne kadar görünür olduğundan önce, afet planlarını zamanında hazırlayıp hazırlamadığına bakılır. Bir kamu kurumunda teknolojik sistemler çöktüğünde ise yöneticinin protokoldeki yeri değil, teknik ekibin yetkinliği ve kriz yönetimi kapasitesi belirleyici olur.
İşte bu nedenle liyakat yalnızca personel alımında dikkat edilmesi gereken bir ilke değil, kamu hizmetlerinin sürekliliğinin ve vatandaşın can güvenliğinin teminatıdır. Buna rağmen kamu yönetiminde zaman zaman, kurumu yönetmekten çok kendisini tanıtmaya odaklanan yönetici anlayışıyla karşılaşıyoruz. Üstelik işini bilen personelin yeterince değerlendirilmediği, liyakatli çalışanların geri planda kaldığı ve yöneticilik makamlarının birer ödüllendirme aracına dönüştüğü her durumda kurumsal kapasite zayıflıyor. Bir kurumu ayakta tutan şey, yöneticisinin fotoğrafları değil, çalışanlarının bilgisi ve kurumun işleyen sistemidir.
Sonuç ve öneriler
Pandemi döneminde sağlık alanında uygulanan bilimsel danışma anlayışının ekonomiden eğitime, çalışma hayatından sosyal güvenliğe kadar yaygınlaştırılması gerektiği açıktır. Pandemi tecrübesinden gerçek anlamda yararlanmak istiyorsak kamu yönetiminde bazı temel değişikliklerin hayata geçirilmesi gerekir. Öncelikle kamu yöneticilerinin seçiminde yalnızca mevzuatta öngörülen şekli şartlar değil, görevin gerektirdiği mesleki bilgi, deneyim, yönetsel yetkinlik ve geçmiş performans esas alınmalıdır.
İkinci olarak, bakanlıkların ve büyük kamu kurumlarının bünyesinde farklı görüşlerden yetkin uzmanların yer aldığı bağımsız danışma mekanizmaları güçlendirilmelidir. Bu kurulların değerlendirmeleri mümkün olduğunca kamuoyuna açık olmalıdır.
Üçüncü olarak, büyük kamu yatırımları ve önemli politika değişiklikleri öncesinde bilimsel etki analizleri yapılmalı; kararların olası ekonomik, sosyal ve idari sonuçları ortaya konulmalıdır.
Dördüncü olarak, üniversite-kamu iş birliği kurumsallaştırılmalı; akademisyenlerin kamu yönetimine katkı sunmaları kişisel ilişkilerden bağımsız, şeffaf yöntemlerle sağlanmalıdır.
Son olarak, kurumların başarısı yalnızca faaliyet raporlarındaki toplantı sayılarıyla, yapılan açıklamalarla veya tanıtım çalışmalarıyla değil, vatandaşın aldığı hizmetin kalitesiyle ölçülmelidir. Bir yöneticinin değeri kaç toplantıya katıldığıyla değil, kaç sorunu çözdüğüyle anlaşılmalıdır. Unutmayalım ki bir ülkenin geleceğini her konuda konuşanlar değil, işini gerçekten bilenler inşa eder.
