South Kensington’daki (Londra) Victoria and Albert Museum’a girer girmez duvarı kaplayan Boğaz görüntüsüyle karşılaşıyorum. Günbatımı, suyun üzerinde bir tekne ve görüntünün ortasında serginin adı var: ‘Constantinople to Istanbul: One City, Two Empires’ yani Konstantinopolis’ten İstanbul’a: Bir Şehir, İki İmparatorluk. Çok tanıdık bir manzarayla başlayan yolculuk birazdan 1.600 yıl geriye gidecek.
Koç Holding işbirliğiyle hazırlanan sergi Konstantinopolis’in 330 yılında Roma İmparatorluğu’nun yeni başkenti oluşundan son Osmanlı sultanının şehirden ayrıldığı 1922’ye uzanıyor. Kronolojik ilerlese de kuru bir tarih anlatısına dönüşmüyor çünkü şehrin iki imparatorluk boyunca nasıl değiştiğini, geçmişinden neleri koruduğunu eserler üzerinden izliyoruz. İlk salonlarda henüz İstanbul değil, Konstantinopolis var. Hipodrom, surlar, su yolları ve saraylar üzerinden ‘Yeni Roma’nın nasıl kurulduğunu görüyoruz. Bir vitrinde 4’üncü yüzyıldan kalma, Hipodrom’la ilişkilendirilen bronz bir kaz duruyor; ardından fildişleri, küçük mozaikler, altın takılar ve kutsal objeler geliyor. Büyük imparatorluk hikâyesinin böylesine küçük nesneler üzerinden anlatılması serginin en güçlü yanlarından biri.
Zamansız ve ölümsüz
Koç Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ömer Koç sergi kataloğunun önsözünde İstanbul’un farklı bir zamansızlığı olduğunu hatırlatıyor; 16’ncı yüzyılda kenti anlatan Fransız hümanist Pierre Gilles’nin Konstantinopolis’e ‘bir tür ölümsüzlük’ atfettiğini aktarıyor. Salonlarda ilerledikçe bunun nedeni anlaşılıyor: Şehir sürekli değişiyor ama geçmiş, bütünüyle ortadan kalkmıyor.
Bizans bölümünde din, sanat ve iktidarın birbirinden ayrılmadığı bir dünyaya giriyoruz. İsa, Meryem ve azizlerin imgeleri kiliselerin yanı sıra mücevherlerde, kitaplarda ve imparatorluk törenlerinde karşımıza çıkıyor. ‘Grotto of the Virgin’ bunun en çarpıcı örneklerinden. Tabanındaki 10’uncu yüzyıla ait Bizans adak tacı, daha sonra Venedik’te yeni bir işlev kazanmış. Altın bileziklere, küpelere ve evlilik kemerine bakarken de aradan bin yılı aşkın zaman geçtiğine inanmak zor; biçimler değişmiş ama mücevherin statü, zevk ve kimlik anlatma gücü aynı kalmış.
Serginin Bizans ve Osmanlı dönemleri arasındaki farkları açıkça gösterirken aralarındaki görünmeyen bağların peşine düşen bir tavrı var. Bir yanda 10’uncu yüzyıl Konstantinopolis’inden İsa Pantokrator tasviri, diğer yanda Hafız Osman’ın 1691 tarihli hat eseri... Küratör Tim Stanley’nin de altını çizdiği mesele bu: Bizans’la Osmanlı çoğu zaman birbirinden kopuk iki dünya gibi ele alınıyor, oysa devamlılıkları görmek için biraz daha derine bakmak gerekiyor. Bu sürekliliğin en güçlü simgesi elbette Ayasofya. Sergi onu yalnızca Bizans’ın büyük kilisesi ya da Osmanlı’nın camisi olarak değil, iki imparatorluğu birbirine bağlayan yaşayan bir yapı olarak anlatıyor.
Ayasofya’nın ardından atmosfer değişiyor ve 1453’e ulaşıyoruz. Duvarlarda ‘A Capital Reborn’ yazıyor. Karanlık bir nişin sonunda Gentile Bellini’nin 1480 tarihli Fatih Sultan Mehmet portresi tek başına asılı. National Gallery’den ödünç alınan tablo burada farklı bir anlam kazanıyor; birkaç salon boyunca Konstantinopolis’in saray ve inanç dünyasını izledikten sonra şehrin yeni hükümdarıyla yüz yüze geliyorsunuz. Fatih’in portresini Venedikli bir ressama yaptırması, İstanbul’un, yeni dönemin daha başında farklı sanat dünyalarına ne kadar açık olduğunu gösteriyor.
Osmanlı bölümünde saray hayatı, iktidar ve ihtişam öne çıkıyor. Topkapı Sarayı’ndan ödünç alınan sultan portreleri, tuğralar, değerli taşlarla süslü kemerler, sorguçlar ve silahlar arasında ilerlerken gücün yalnızca kullanılmadığını, büyük bir görsel dille sahnelendiğini görüyorsunuz. 16’ncı yüzyıldan kalma zerbaft kaftan, altın ve gümüş sarılı iplikleri ve dev güneş motifleriyle bu ihtişamın en çarpıcı örneklerinden. 8 metreye yakın bir başka eserse bir Osmanlı geçit alayını yaklaşık 200 figürle anlatıyor; figürlerin yanına Türkçe ve Fransızca kimlik bilgileri yazılmış. Büyük olasılıkla İstanbul’daki yabancı bir diplomat için hazırlanan eser, saray törenini bir ‘Kim kimdir’ albümüne dönüştürüyor.
19’uncu yüzyıla yaklaştıkça görüntüler bugünkü İstanbul’a daha tanıdık gelmeye başlıyor. Osman Hamdi Bey’in ‘Women Out Walking’ (Gezintide Kadınlar) tablosunda Sultanahmet Camisi’nin önünden geçen kadınların renkli feracelerine bakıyorum. Hemen yanında ressamın bir yakını için yapılmış sarı bir entari, biraz ilerideyse kesimi Paris modasından gelen ama kadifesi, gümüş sırmaları ve ağır işlemeleriyle tamamen Osmanlı dünyasına ait bir bindallı var. İstanbul dışarıdan gelen etkileri taklit etmiyor, kendi zevkiyle dönüştürüyor. Yolculuk 1922’de son buluyor. Duvara ‘1922’ yazılmış, altında “The last sultan leaves Istanbul” (Son sultan İstanbul’dan ayrılır) cümlesi var.
Yaklaşık 1.600 yıl boyunca imparatorların ve sultanların başkenti olan şehir artık bir imparatorluk merkezi değil. Ama sergi tam burada bugüne uzanıyor. Dice Kayek’in 2009 tarihli ‘Hagia Sophia’ elbisesi, Ayasofya kubbesinin altındaki serafimlerden ilham alıyor; cam boncuklar ve işlemeler mozaiklerin ışığını yeniden yaratıyor. Birkaç adım içinde 6’ncı yüzyıldan 21’inci yüzyıla geçiyoruz. Ömer Koç’un sözünü ettiği ‘dayanıklılık, yenilenme ve kültürel canlılık’ hikâyesi de yerine oturuyor. İmparatorluklar sona eriyor, ama İstanbul’un ürettiği imgeler, desenler, yapılar ve fikirler başka biçimlerde yaşıyor.
Sarayın ötesindeki şehir
Serginin benim için en canlı yeriyse saraydan çıkıp şehrin gündelik hayatına geçtiğimiz bölüm oldu. ‘Life in the City’ (Şehirde Hayat) başlığı altında kahve cezveleri, fincanlar, sedef kakmalı bir tavla ve satranç tahtası, uzun saplı tambur, hamam çinileri, yüksek ahşap nalınlar ve havlular var. İstanbul serginin bu kısmında artık insanların kahve içtiği, hamama gittiği, eğlendiği ve giyinip kuşandığı bir şehir.
‘A City of Many Religions’ (Birçok Dinin Şehri) bölümündeyse Kur’an-ı Kerim’in yanında İstanbul’da basılmış bir Tevrat, bir Ermeni manastırında hazırlanmış el yazması ve Mevlevi kültürüne ait eserler var. Serginin İstanbul’u tek kimlikli bir başkent olarak anlatmaması önemli; Müslüman, Rum, Ermeni ve Yahudi topluluklarının yanı sıra yabancı tüccar ve ziyaretçilerin kurduğu kozmopolit hayat da hikâyenin parçası.
