1860'lı yıllarda Alman doktor Carl Wunderlich, önemli bir sorunun yanıtını arıyordu: Ateş, başlı başına bir hastalık mıydı yoksa altta yatan başka bir rahatsızlığın belirtisi miydi? Termometrelerin henüz rutin olarak kullanılmadığı bir dönemde Wunderlich, oldukça kapsamlı bir araştırma yaptı. 15 yıl boyunca, farklı yaş gruplarından kadın ve erkek toplam 25 bin hastanın koltuk altı sıcaklığını ölçtü. Bu çalışma sonucunda bir milyondan fazla ölçüm elde etti. Wunderlich, bu geniş veri havuzundan yola çıkarak sağlıklı yetişkinlerin ortalama vücut sıcaklığını 37 derece olarak belirledi. Bu değer, normal insan vücut sıcaklığının ölçülmesinde temel referans noktası haline geldi. Wunderlich'e göre vücut sıcaklığının 38 derecenin üzerine çıkması ise ateşe işaret ediyordu.
Daha önce başka araştırmacılarda benzer sonuçlara ulaşmış olsa da Wunderlich'in oluşturduğu veri o kadar kapsamlıydı ki belirlediği değer, günümüze kadar evrensel bir tanı ölçütü olarak kabul gördü. Tıp tarihçisi ve enfeksiyon hastalıkları uzmanı olan Philip Mackowiak, bu değerin zaman içinde 'ayrıcalıklı bir konuma' ulaştığını söylüyor. Ancak daha yakın tarihli araştırmalar, normal vücut sıcaklığının son 150 yılda değiştiğini gösteriyor. Peki, başlangıçta belirlenen değer yanlış mıydı? Yoksa hızla değişen dünya, insan biyolojisini de mi değiştiriyor?
Enfeksiyon hastalıkları alanında çalışan Julie Parsonnet, Wunderlich'in vücut sıcaklığındaki değişkenlikler hakkında bugün bildiklerimizin önemli bir bölümünü ortaya koyduğunu belirtiyor.
Tıbbi direktörlüğünü yaptığı hastanede çoğunlukla işçi sınıfından hastaların sıcaklıklarını ölçen Wunderlich, normal vücut sıcaklığının kişiden kişiye değişebildiğini keşfetti. Kadınların vücut sıcaklığının erkeklerden daha yüksek olduğunu, yaş ilerledikçe sıcaklığın düştüğünü ve günün saatlerine göre değişiklik gösterdiğini gözlemledi. Bununla birlikte, günümüzde insanların ortalama vücut sıcaklığının 150 yıl önce yaşayan insanlara kıyasla daha düşük olduğu da ortaya kondu. Araştırmalara göre erkeklerin vücut sıcaklığı, 19. yüzyılın başlarına kıyasla yaklaşık 0,59 derece daha düşük.
Parsonnet'in ekibi, yaklaşık 10 yıl önce, 1862 ile 2017 yılları arasında ABD'de yaşayan yaklaşık 190 bin kişiden elde edilen üç büyük veri setini analiz etti. Araştırmada çok sayıda vücut sıcaklığı ölçümü değerlendirildi. Parsonnet: "Yetişkinler için yeni normal değer 36,39 derece civarında görünüyor" ifadesini kullandı. Daha önce ve sonrasında yapılan çok sayıda araştırma da Parsonnet'in bulgularını destekliyor.
Bu düşüş eğilimi yalnızca gelişmiş ülkelerde yaşayan insanlarla sınırlı değil. İsviçre'de biyolojik antropolog Adrian Jaeggi'nin aktardığına göre, Amazon yağmur ormanlarında yaşayan yarı göçebe Tsimane topluluğunun ortalama vücut sıcaklığı, 2000'li yılların başında 37 derece civarındaydı. Ancak yirmi yıl boyunca yaşanan hızlı sosyoekonomik değişimin ardından bu değer, 2018 yılında 36,5 dereceye geriledi.
Vücudun faydalı uyaranı: Ateş
Günümüzde insanların ortalama vücut sıcaklığının düşmesini açıklayabilecek birkaç farklı neden bulunuyor. Parsonnet, bu değişimin genel sağlık koşullarının iyileşmesinden kaynaklandığını düşünüyor. Wunderlich'in yaşadığı dönemde ortalama yaşam süresi 38 yıl civarındayken günümüzde bu süre neredeyse iki katına çıktı.
Parsonnet, "İnsanlar geçmişte bizim bugün yaşadığımız kadar sağlıklı bir hayat sürmüyordu. Tüberküloz, ciddi diş sağlığı sorunları, dizanteri, romatizmal ateş ve kemik iltihabı gibi pek çok hastalıkla mücadele ediyorlardı. Bağışıklık sisteminiz sizi öldürmeye çalışan tüm bu hastalıklarla mücadele ettiğinde kalori tüketir. Kalori de başka bir ifadeyle ısı üretimi anlamına gelir" açıklamasında bulundu.
Jaeggi'ye göre Tsimane topluluğunda da aşıların yaygınlaşması ve sanitasyon koşullarının iyileşmesi, genel sağlık durumunu olumlu yönde etkiledi. Ayrıca tuvalet kullanımının ve ayakkabı giyme alışkanlığının son 20 yılda daha yaygın hale gelmesi, kirli topraklarda çıplak ayakla yürümekten kaynaklanan kancalı kurt enfeksiyonlarını azalttı.
Bir diğer önemli etken ise kapalı alanların sıcaklığının artık daha kolay kontrol edilebilmesi. ABD'deki evlerin en az yüzde 88'inde klima bulunurken İngiltere'deki evlerin de benzer bir oranında merkezi ısıtma sistemi kullanılıyor. Parsonnet, bu durumu şöyle açıklıyor: "Hayatımızın büyük bölümünü, vücut sıcaklığımızı korumak için ekstra çaba harcamamıza gerek olmayan ideal bir ortamda geçiriyoruz. Buna termal nötr bölge deniyor. Enerji harcamak zorunda kalmadığınızda enerji üretmez, dolayısıyla ısı da üretmezsiniz."
Ancak Philip Mackowiak, ortalama vücut sıcaklığındaki düşüşün tamamen farklı bir nedenden kaynaklanabileceğini düşünüyor. Mackowiak, Wunderlich'e ait cam termometrelerden birini inceleme fırsatı bulduğunda önemli bir ayrıntıyı fark ettiğini söylüyor. Termometrenin kalibrasyonunun, günümüzde kullanılan termometrelere kıyasla yaklaşık 2 derece daha yüksek olduğunu belirtiyor. Bu da söz konusu cihazlarla yapılan ölçümlerin olması gerekenden 2 derece daha yüksek sonuç vermiş olabileceği anlamına geliyor.
O dönemde vücut sıcaklığını ölçmek oldukça zahmetli bir işlemdi. Yaklaşık 30 santimetre uzunluğundaki cıvalı cam termometrelerin öncelikle kaynar su ve eriyen buz gibi sabit sıcaklık noktaları kullanılarak kalibre edilmesi gerekiyordu. Ölçüm sırasında ise hastaların 15 ila 20 dakika boyunca hareketsiz yatması gerekiyordu. Mackowiak, "Bu termometrelerin sıcaklığı göstermesi biraz zaman alıyordu" ifadesini kullandı.
Başka bir deyişle, Wunderlich'in belirlediği ortalama vücut sıcaklığı değeri en başından itibaren hatalı olabilir. Üstelik Wunderlich, günümüzde daha yaygın olarak kullanılan ağızdan ölçüm yöntemi yerine koltuk altından ölçüm yapmıştı. Bu durum da geçmişteki ölçümlerle günümüz verilerinin karşılaştırılmasını zorlaştırıyor.
Sandy Ong. "Why human body temperature appears to be getting cooler". Şuradan alındı: https://www.bbc.com/future/article/20261030-why-humans-maybe-ran-hotter-two-centuries-ago.
El ve ayakların sürekli üşüme sebebi...
