693 yıl önce.
Yıl 1333’tü.
Osmanlı Beyliğinin yeni yeni palazlandığı, Türklerin Anadolu’da kök salmaya başladığı, ülkenin birçok Türk beyliğiyle yönetildiği bir dönemdi.
Anadolu’da Türk Çağı başlıyordu.
Fas’ın Tanca kentinde doğan İbn Battûta, daha 21 yaşındayken dünyayı görmek için yollara düşmüş, ülkeler, kentler dolaşmış, hükümdarlarla, bilginlerle, dervişlerle tanışmış genç bir seyyah ve hukukçuydu.
Bu gezide yaşadıklarını yazdığı Seyahatnâme, o zamanın siyasal, toplumsal, geleneksel ve dinsel yapısı hakkında geniş ve ilginç bilgiler veriyordu.
Dolaşa dolaşa Anadolu’nun batısına kadar gelmişti İbn Battûta.
İzmir yakınlarındaki Birgi’yi kendine merkez yapmış Aydınoğlu Mehmed Bey’in konuğu olmuş, dönemin ünlü müderrislerinden Muhyiddin’le tanışmış, onun derslerine katılmıştı.
Birgi’de tam on dört gün kaldı.
Ama İbn Battûta için bir yerde uzun süre kalmak pek mümkün değildi.
Yine yol görünmüştü ona.
Önce Tire’ye, ardından Ayasuluk’a (Selçuk/Efes) gitti.
Buradan İzmir’e geçti.
Sonra yönünü kuzeye çevirdi.
(İbn Battûta’nın temsili resmi. )
***
Yeni durağı, kendi yazımıyla Mağnisiye, yani Manisa’ydı.
İbn Battûta’nın karşısında, dağın eteğine kurulmuş büyük ve güzel bir şehir vardı. Önündeki ova su kaynakları, akarsular ve bahçelerle kaplıydı.
Kente vardıklarında Arefe akşamıydı.
İbn Battûta ve yanındakiler geceyi Ahîlerden birinin zaviyesinde geçirdiler.
Ertesi sabah Kurban Bayramı’ydı.
Şehrin hükümdarı Saruhan Bey idi.
İbn Battûta bayram sabahı Saruhan Bey’i görmeye gittiğinde onu sarayında değil, birkaç ay önce ölen oğlunun türbesinde buldu.
Bey yalnız değildi.
Ölen oğlunun annesi de oradaydı.
Anne ile baba bayram gecesini oğullarının başında geçirmiş, bayram sabahı da orada kalmışlardı.
Çok düşkün olmalıydılar oğullarına.
İbn Battûta’nın gördüğü manzara ilgisini çekmiş olmalı ki, Saruhan Bey’in oğlunun nasıl gömüldüğünü Seyahatnâme’sinde ayrıntılarıyla anlatır.
Çocuğun cesedi hazırlanmış, üzeri kalaylı demirle kaplanmış tahta bir tabutun içine konmuştu.
Fakat tabut henüz toprağa indirilmemişti.
Türbenin kubbesinin üstü açık bırakılmış, tabut yapının içinde yüksekçe bir yere yerleştirilmişti.
İbn Battûta’nın anlatımına göre tabut, bir süre böyle bekletilecek, cesetten çıkan kokunun kaybolmasından sonra kubbenin üstü kapatılacak, tabut aşağı indirilecek ve ölünün elbiseleri tabutun üzerine serilecekti. (İbn Battûta, Seyahatnâme, çev. A. Sait Aykut)
(Saruhan Bey’in heykeli-Manisa)
***
İbn Battûta bunun yalnızca Manisa’ya özgü bir uygulama olmadığını da söyler.
Başka Türk hükümdarlarında da buna benzer uygulamalar gördüğünü belirtir.
İşte burada insanın aklına ister istemez bazı sorular geliyor:
14. yüzyılda, Müslüman bir Anadolu beyinin ölen oğlunun bedeni neden aylarca toprağa verilmeden bekletiliyordu?
Tabut neden türbenin içinde yüksek bir yere konmuştu?
Oysa İbn Battûta’nın da mensubu olduğu Sünnî İslâm geleneğinde ölü yıkanır, kefenlenir ve mümkün olduğunca geciktirilmeden toprağa verilirdi.
Peki bu gelenek nereden geliyordu?
Bu sorular bizi çok daha eski zamanlara, Türklerin Orta Asya’daki ölüm ve gömme geleneklerine götürüyor.
(Manisa’da Saruhan Bey’in türbesi. Foto: Erol Şaşmaz)
***
Eski Türklerde ölüm, her şeyin sonu değildi.
İnsan ölüyordu ama ruhunun yaşamaya devam ettiğine inanılıyordu.
Bu nedenle ölünün bedeni, kemikleri, elbiseleri, silahları ve kullandığı eşyalar önem taşıyordu.
Bunların bir bölümü ölüyle birlikte mezara konuluyordu. (Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini; İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü)
Ama eski Türklerin tek bir ölü gömme geleneği yoktu.
Coğrafyaya, zamana ve topluluklara göre gelenekler değişiyordu.
Ölü kimi zaman toprağa gömülüyor, kimi zaman yakılıyor, kimi zaman mumyalanıyordu.
Bazen de hemen toprağa verilmiyordu.
Bir süre yeryüzünde, hatta yerden yüksekte bekletiliyordu. (Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini; Recep Yaşa, “Eski Türk Cenaze Törenlerinde Ölü Yakma Âdeti”)
İ.S.6-8. yüzyıllarda Orta Asya’ya egemen olmuş Göktürkler dönemine ilişkin Çin kaynakları daha da ilginç bilgiler veriyor.
İlkbahar ve yaz aylarında ölenlerin hemen gömülmediği, yaprakların sararıp döküldüğü sonbaharın beklendiği; sonbahar ve kış aylarında ölenlerin ise ağaçların yeniden yeşerdiği ilkbaharda toprağa verildiği anlatılıyor.
Yani ölümle gömülme arasında bazen aylar geçiyordu. (İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü; Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini)
Peki ceset aylarca nasıl korunuyordu?
(Sibirya’da yer üstü gömüsü (arangas), 20. yüzyıl başı. Bu gelenek Yakut Türklerinde ve komşu halklarda görülüyordu. (Fotoğraf: Russia Beyond)
***
İşte burada başka bir eski gelenek karşımıza çıkıyor: Tahnit, yani ölünün bedenini çürümekten koruma.
Asya Hunlarında, Göktürklerde ve daha sonraki bazı Türk topluluklarında cesedin bozulmasını geciktirmek için çeşitli yöntemler kullanıldığı biliniyor.
Bazı kaynaklarda cesedin tuz içinde bekletildiğinden de söz ediliyor. (Orhan Yılmaz, “Alevilikte Eski Türk Dini (Göktanrı İnancı) ve Şamanizmin Etkileri”; Ali Kozan, Türklerde tahnit ve mumyalama geleneği üzerine çalışma)
Ama bütün eski Türklerin ölülerini tuza koyup ilkbahara kadar beklettikleri sonucunu çıkarmak doğru olmaz.
Ölü yalnız korunmuyor, aynı zamanda giydiriliyordu.
İ.Ö.3. ve İ.S.3. yüzyılların güçlü Asya Hunlarının ölülerini tabuta koydukları, tabutların üzerini altın ve gümüş işlemeli kumaşlarla ve kürklerle örttükleri anlatılıyor.
Göktürklerde ise ölünün üzerine ceketi giydiriliyor, kuşağı bağlanıyor, yayı yanına konuluyordu.
Kullandığı bazı eşyalar da onunla birlikte mezara bırakılıyordu. (Orhan Yılmaz, “Alevilikte Eski Türk Dini (Göktanrı İnancı) ve Şamanizmin Etkileri”; Orhan Türkdoğan’a atfen, s. 228-229)
Sanki ölü, başka bir yolculuğa hazırlanıyordu.
Çünkü beden ölüyor ama ruh yok olmuyordu.
(Eski Türklerde ve Sibirya halklarında ölüm her şeyin sonu değildi; ruhun başka dünyalara yolculuğa çıktığına inanılıyordu. Şaman ayinini konu alan çağdaş bir resim. Ak şaman, kara şaman. Vladimir Nikişin, “Sibirya Şamanları” dizisi, 2008.)
Eski Türklerin ölüm için kullandıkları bazı sözcükler de bu düşüncenin izlerini taşıyor.
Ölen insan için “uçtu” deniliyordu.
Bazı Türk topluluklarında ruhun bedenden ayrıldıktan sonra kuş biçimine girdiğine inanılıyordu.
Kuzey Asya’nın Yakut Türklerinde “kut” denilen ruhun bedeni terk ederek kuş biçimine girdiği ve Dünya Ağacı’nın dallarına konduğu düşünülüyordu.
Orhun Yazıtları (İ.S.8. yüzyıl) ve Divanü Lügati’t-Türk’te (İ.S.11. yüzyıl) cennet karşılığında kullanılan “uçmak, uçmağ” sözcüğü de bu eski düşünce dünyasıyla ilişkilendiriliyor. (Orhan Yılmaz, “Alevilikte Eski Türk Dini (Göktanrı İnancı) ve Şamanizmin Etkileri”; Mehmet Eröz’e atfen)
***
(Yerden yüksekte bekletilen bir tabut: Sibirya’da yer üstü gömüsü (arangas). İbn Battûta’nın Manisa’da gördüğü tabut da türbenin içinde yüksekçe bir yere konmuştu. Fotoğraf: V. F. Yakovlev / Yakutistan Ansiklopedisi, CC BY 4.0)
Ama Manisa’da gördüğümüz olaya benzeyen daha ilginç bir gelenek vardı.
Altay ve Sibirya’daki bazı eski Türk topluluklarında ölü hemen toprağa verilmiyordu.
Ceset bir tabuta konuyor; bazen bir ağaca, bazen yüksek direkler üzerine kurulmuş bir platforma bırakılıyordu.
Tabut orada bekliyordu.
Zaman geçiyor, beden çürüyor, geriye kemikler kalıyordu.
Sonra kemikler toplanıp gömülüyor ya da başka biçimlerde muhafaza ediliyordu. (Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini)
Neden?
Fransız Türkolog ve din tarihçisi Jean-Paul Roux’ya göre bunun ardında ölüyü göğe yaklaştırma düşüncesi bulunmuş olabilir.
Bir başka neden de ruhla ilişkilendirilen kemikleri çürüyen bedenden kurtarmak ve korumaktı. (Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini)
İbn Battûta’nın Manisa’da gördüğü, yüksek bir yerde bekletilen tabutla bu eski gelenek arasındaki benzerlik dikkat çekici.
Ama Anadolu’da gördüğü tek eski iz bu değildi.
***
İbn Battûta, Anadolu yolculuğu sırasında (İ.S.14. yüzyıl) Sinop’ta da ilginç bir cenaze törenine tanık olmuştu.
Sinop hâkimi Candaroğlu İbrahim Bey’in annesi ölmüştü.
İbrahim Bey annesinin cenazesinin arkasından başı açık ve yaya yürüyordu.
Kumandanlar ve kapıkulu askerleri de başlarını açmışlardı.
Bugün bile kasabalarda, köylerde cenaze alayı yoldan geçerken yol kenarında duran erkekler şapkalarını çıkarır.
Ne eski bir gelenek!
Ama Sinop’takiler daha ilginç bir şey yapmışlardı.
Kaftanlarını ters giymişlerdi.
Kadı, hatip ve hocalar da elbiselerini ters giymişlerdi.
Fakat başlarını açmamış, sarıkları yerine başlarına siyah yünden bir bez dolamışlardı.
Yas kırk gün sürecekti.
Bu süre boyunca her gün sofralar kurulacak, yemekler verilecekti. (İbn Battûta, Seyahatnâme, çev. A. Sait Aykut, s. 444)
Bunlar da eski Türk yas geleneklerini hatırlatıyor.
Selçuklu sultanları ve Türkmen beylerinin cenazelerinde baş açmak, elbiseleri ters giymek, saçları kesmek, hatta atların eyerlerini ters çevirmek gibi yas davranışlarının bulunduğu biliniyor. (İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal, s. 137)
Hayat ileri doğru giderken ölüm ters yöndü.
(Körfezden Sinop görünümü. Jan Bulthuis’in bir eskizden çizimi, Hollanda, 18. yüzyıl sonu. İbn Battûta’nın Candaroğlu İbrahim Bey’in annesinin cenazesine tanık olduğu kent.)
***
Demek ki İbn Battûta 14. yüzyıl Anadolu’sunda yalnız Manisa’da değil, Sinop’ta da eski Türk geleneklerini hatırlatan ölüm ve yas törenleriyle karşılaşıyordu.
Ama hemen bir sonuca varmamak gerekiyor.
Saruhan Bey’in oğlunun tabutunun bir süre yüksekte bekletilmesini ya da Sinop’ta askerlerin kaftanlarını ters giymesini, Orta Asya’dan Anadolu’ya hiç değişmeden gelmiş gelenekler olarak göstermek doğru olmaz.
Türkler 7. ve 8. yüzyıllarda Orta Asya’da İslam’la karşılaşmıştı.
10. yüzyılda kitleler hâlinde Müslüman oldular. Karahanlılarla birlikte İslam devlet düzeyinde de kabul edildi.
Ama din değişmesi bir günde olmadı.
Eski inançlar, eski gelenekler hemen unutulmadı.
Kimi yeni dinin içinde kendine yer buldu, kimi yeni bir kimliğe büründü.
Saruhan Bey’in Manisa’sı, bu dönüşümün üzerinden yaklaşık dört yüz yıl sonrasıydı.
Ama eski kültürün izleri hâlâ silinmemişti.
Anadolu’ya gelince de yeni bir coğrafyayla, başka kültürlerle karşılaşmışlardı.
Üstelik Selçuklu döneminde hükümdarların ve önemli devlet adamlarının bedenlerinin tahnit edildiği, mumyalandığı ve türbelerin altındaki mahzenlerde muhafaza edildiği örnekler de biliniyor. (Ali Kozan, Türkiye Selçukluları ve Beylikler döneminde tahnit ve mumyalama geleneği üzerine çalışma)
Belki de İbn Battûta’nın gördüğü şey tam olarak buydu:
Eski Türk gelenekleriyle Anadolu’da oluşan Türk-İslam geleneklerinin birbirine karışması.
Coğrafya değişmişti.
Yaşam biçimi değişmişti.
Kültür de değişiyordu.
Ama ölüm karşısında oluşan kimi eski gelenekler, biçim değiştirerek de olsa yaşamaya sürüyor gibiydi.
(Manisa/Magnesia, 17. yüzyıl sonu. İbn Battûta’nın “dağın eteğine kurulmuş büyük ve güzel bir şehir” diye anlattığı kent, üç buçuk yüzyıl sonra Hollandalı gezgin Cornelis de Bruyn’ün gözünden. (Cornelis de Bruyn, Reizen... door de vermaardste deelen van Klein Asia, Delft, 1698)
***
Manisa’da İbn Battûta için ise o bayram günü henüz bitmemişti.
Saruhan Bey’i oğlunun türbesinde ziyaret ettikten sonra onunla birlikte bayram namazını kıldı.
Namazdan sonra kaldığı medreseye döndüler.
İbn Battûta’nın kölelerinden biri ile yol arkadaşlarından birinin kölesi, atları sulamak için götürdüler.
Saatler geçti.
Geri dönmediler.
Öğleden sonra olmuştu.
(Orta Çağ İslam dünyasında bir köle pazarı: tüccarlar altını terazide tartarken köleler satılmayı bekliyor. Yahyâ el-Vâsıtî’nin Harîrî’nin Makâmât’ı için yaptığı minyatür, Bağdat, 1237. Bibliothèque nationale de France, Arabe 5847)
Ne kölelerden ne de atlardan haber vardı.
Bir yabancı, şehrin beyinin kapısını tek başına nasıl çalardı?
Yardım, Manisa’nın saygın fakihlerinden ve müderrislerinden Muslihiddin’den geldi.
Seyahtaname onun hakkında başka bir şey söylemez. Adı, sadece o öğleden sonranın hikâyesinde geçer.
Muslihiddin atına bindi ve İbn Battûta ile birlikte yeniden Saruhan Bey’in yanına gitti.
Durumu Saruhan Bey’e anlattılar.
Bey hemen adamlarını göndererek kaçanların aranmasını emretti.
Ancak ilk aramada bir sonuç alınamadı.
İki köle, herkesin bayramla uğraşmasını fırsat bilmiş, atları alarak Manisa’dan uzaklaşmışlardı.
Amaçları kıyıdaki Foça’ya ulaşmaktı.
Bu seçim herhalde rastlantı değildi.
İbn Battûta’nın yanında köleler olması o dönem için şaşırtıcı değildi.
İslam hukuku köleliği tanıyordu.
Anadolu beylerinin akınları sürekli esir getiriyor, esirler kent pazarlarında satılıyordu.
Ama köleler bu düzenden memnun muydu?
Manisa’da bayram günü yaşananlar, hiç de öyle olmadığını gösteriyor.
İki köle, özgürlük için her şeyi göze almıştı.
***
(Foça/Phocaea, 19. yüzyıl. İbn Battûta’nın kaçan kölelerinin ulaşmaya çalıştığı Ceneviz liman kenti. Pouqueville, Grèce, Paris, 1835 gravürünün üç dilli baskısı)
O yıllarda Foça, Türk beylerinin yönetimindeki kentlerden farklı olarak, Hıristiyan nüfusun yaşadığı ve Cenevizlilerin etkin olduğu bir liman kentiydi. Köleler belki de Saruhan Bey’in otoritesinin dışına çıkıp Foça’ya ulaşabilirlerse kurtulabileceklerini düşünüyorlardı.
Ama ulaşamadılar.
Kaçış uzun sürmedi.
Ertesi gün bazı Türkler onları yakaladılar.
Köleler de götürdükleri atlar da İbn Battûta’ya geri getirildi.
Böylece Manisa’da başlayan bu küçük macera sona ermişti.
***
İbn Battûta yeniden yola çıkacaktı.
Ama atlarla ilgili talihsizliği henüz bitmemişti.
Manisa’dan ayrılıp Bergama’ya doğru giderken geceyi, adını vermediği bir yerde, muhtemelen Yunt Dağlarındaki otlaklarda konaklayan bir Türkmen obasının yanında geçirdi.
Atlarının çalınmasından çekindikleri için gece boyunca sırayla nöbet tuttular.
Yine de sabah olduğunda İbn Battûta’nın iyi atlarından biri yoktu.
Ayasuluk’ta (Selçuk-Efes) satın aldığı at, eyeri ve gemiyle birlikte gerçekten çalınmıştı.
İbn Battûta yine yoluna devam etti.
(İbn Battûta Mısır’da. Léon Benett. 1878)
***
Ama Manisa’da gördükleri bize yalnızca bir seyyahın başından geçenleri anlatmıyor.
Saruhan Bey’in aylar önce ölen oğlunun hâlâ toprağa verilmemiş olması, tabutunun türbenin içinde yüksek bir yerde bekletilmesi; Sinop’ta bir beyin annesinin cenazesinin arkasından başı açık yürümesi, askerlerin kaftanlarını ters giymesi...
Bütün bunlar, yüzyıllar önce Orta Asya’dan Anadolu’ya gelen Türklerin eski geleneklerinden bazı izleri de beraberlerinde getirmiş olabileceklerini düşündürüyor.
Saruhan Bey’in oğlunun cenazesinde gördüğümüz uygulamanın eski Türk geleneklerinin doğrudan devamı olduğunu kesin olarak söyleyemeyiz.
Ama İbn Battûta’nın anlattıkları, böyle bir geçmişin izlerini aramamız için önümüzde duran önemli ipuçlarıdır.
İbn Battûta bunları gördü, yazdı ve yoluna devam etti.
Önünde Bergama, yeni yollar, yeni yurtlar, yeni insanlar ve anlatacağı daha nice hikâye vardı.
***
Ne hayatlar yaşanmış bu topraklarda!
Kültürler nasıl karışmış birbirine?
Yeni öncekinin bağrından çıkmış.
