Emekli Büyükelçi Mehmet Fatih Ceylan sorularını yanıtladı.

- ABD Başkanı Trump yenilgiden sonra çıktığı ilk yayında “ABD halkındaki İsrail hoşnutsuzluğu”na vurguladı. Demokratların başkan adayı için öne çıkan bir ismi dahi yokken Trump’ın yenilgisini siz nasıl yorumluyorsunuz?
Trump’ın vaadi süren savaşları bitirmekti ama İsrail ile birlikte İran’a karşı savaş başlattı. Savaş sonrasında kendisine oy veren kitlelerin de hayat pahalılığıyla karşılaşması, gıda ve özellikle yakıt fiyatlarının yükselmesi bir araya geldi. Bir başka etken de Ukrayna’ya olan desteği neredeyse ortadan kaldırması, Ukrayna’nın yükünü Avrupalı müttefik ülkelere bırakması. Trump’ın bu tutumları, Cumhuriyetçiler arasında dahi tepkiye neden oldu. Kasım ayında ABD’de yapılan ara seçimler sonucunda Ocak 2027’den itibaren Trump’ın elini kolunu bağlayacak bir tablo ortaya çıktı.
- Cumhuriyetçilerin veya demokratların başa gelmesi ABD politikasında büyük fark yaratır mı, İran’a savaşı yalnızca Trump ile ilişkilendirmek ne kadar doğru?
ABD politikalarındaki dönüşüm Trump ile çok kötü biçimde tezahür etti. Müttefik ülkelerde oluşan ABD’ye karşı güven kaybının aşılması kim gelirse gelsin kolay olmayacak. ABD’deki dönüşümün konjonktürel mi, yapısal mı olduğu yönündeki görüşler farklı. AB’de yapısal bir eğilim olduğu görüşü ağırlık kazandı. Avrupa’nın yorumu bence doğru. ABD’nin dışarıya dönük politikası Demokratlar iktidara gelse dahi radikal biçimde değişmez. ABD’de 2000’lerde başlayan birinci Trump döneminde çizgilerini daha net gördüğümüz, Biden döneminde devam eden, ikinci Trump döneminde “azgınlaşan” bir yaklaşım var. Demokratlar başkanlığı da alsa köklü bir değişiklik olacağını varsaymak için somut bir neden yok.
- Seçim kaybında savaş başlığı öne çıkıyorsa bölgede ne bekleyebiliriz?
Bu seçimlerden sonra İran’a yeni bir saldırı yapılmama ihtimali daha yüksek. Belki diplomasi öne çıkacak ve ister istemez ABD bölgedeki ortaklarına dayanmak zorunda kalacak. Bu bağlamda Türkiye ile de girişimlerde bulunulduğunu görüyoruz. Erdoğan ile Trump arasında telefon trafiği arttı. ABD Avrupa’nın güvenliğini Avrupa’ya bırakırken Ortadoğu’nun güvenliğini de tam olarak çekilmeden bölge ülkelerinin üstlenmesini istiyor.
- Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında imzalanan Mekke Antlaşması burada mı devreye giriyor?
ABD, Mekke Anlaşması ile askeri anlamda Ortadoğu’daki varlığını azaltarak güvenlik yükünü bölge ülkelerinin paylaşmasına zemin hazırlıyor. Ancak İsrail nedeniyle elini kolay çekemiyor. Ukrayna’da gösterdiği esnekliği İsrail’i gözetmek amacıyla Ortadoğu’da yapamıyor. Yahudi lobisinin gücü, savunma sanayi dahil iş dünyası ile olan bağlantıları bunu engelliyor. Ama bunun seçimlerde ona bir faturası oldu.
ÇİN İÇİN ‘YARIN’ PLANI
- İsrail lobisinin gücü Demokratlar için de geçerli değil mi?
Tabii. Obama’dan başlayan tüm dönemleri dikkate aldığımızda ABD, Asya Pasifik’te Çin ile olan rekabete yöneliyor. Ama ABD güvenlik ve strateji belgelerinde ağırlığın Batı yarımküreye verildiğini sonra Çin’e geçildiğini ve geçmişe kıyasla daha itidalli bir dil kullanıldığını görüyoruz. Hem bu belgeler hem Trump’ın Çin Başkanı ile bu yıl içinde üçüncü kez görüşecek olması Ortadoğu sorunun ön plana çıktığı bir dönemde Çin’i yarına bırakma düşüncesinin ağır bastığı izlenimini veriyor.
- Ortadoğu’yu, Çin’den önceki önemli bir adım olarak değerlendirenler var. Çin de bunun farkında değil midir?
ABD baş rakip olarak Çin’i görüyor. Çin’i bölgede ve ötesinde dengelemeye ve çevrelemeye gayret ettiği anlaşılıyor ama ABD, Çin’i tekno oligarkların istediği ölçüde karşısına alma yoluna da gitmiyor. Olabildiğince “dengeli” bir politika izliyor.
ABD’DE EN ÖNEMLİ OYUNCU: TEKNO OLİGARKLAR
- ABD’deki tekno oligarklar, ara seçim sonrası kaybedenler arasında mı?
Tekno oligarkların elinde muazzam bir güç var. Servetleri birçok ülkenin gayrisafi milli hasılasının (GSMH) çok üstünde. ABD yerleşik düzeninin en önemli oyuncuları oldular. Üstelik ABD’nin teknolojik üstünlüğünün korunmasında önemli işlev görüyor ve ABD politikasını etkiliyorlar. Bunun ABD dış politikasına yansımaması mümkün değil. Cumhuriyetçilerle olan ilişkilerini, kampanyalarına yaptıkları yardımları düşündüğümüzde tekno oligfarklar da kendilerini tekrar hizalamak zorunda kalacak. Son seçimler buna mecbur kılıyor.
- İran olası bir saldırı durumunda Avrupa’yı da hedef alacağını dile getirdi. Sonucu ne olur?
İran’ın bölgeye yapacağı saldırı ile Avrupa’ya yapacağı saldırı sonuçları bakımından aynı yorumlanamaz. NATO üyesi bir ülkeye saldırı NATO’nun kurucu anlaşması kapsamındadır. En iyi halde dördüncü; en kötü halde beşinci maddeyi tetikleme potansiyeli bulunmaktadır.
- Bölgede bir saldırı olursa Mekke Antlaşması’nın rolü ne olur?
Mekke Antlaşması’nın ikinci maddesi NATO’nun beşinci maddesindeki yazıma kıyasla çok daha sert. Mekke Antlaşması’nın can alıcı noktası, bel kemiği ikinci madde. “Taraflardan birine bir ülke veya ülkeler grubu tarafından yapılacak silahlı saldırı veya askeri saldırganlık olursa diğerleri hemen (immediately) yardımına koşacaktır” diyor ve maddenin ikinci bölümünde “Yardımın niteliği, kapsamı eldeki imkanlar çerçevesinde değerlendirilecektir” diye ekliyor.
- “Silahlı saldırı veya askeri saldırganlık” ayrımı bir ülkenin resmi ordusu ile resmi olmayan silahlı kuvvetlerin ayrımını mı yapıyor ki bölgede birçok silahlı grup var?
Öyle de yorumlayabilirsiniz. İran Suudi Arabistan’daki bir tesise saldırırsa ikinci maddeye işlerlik kazandırmak üzere üç ülkenin bir araya gelmesi lazım. İran bir NATO üyesi ülkeye saldırırsa, saldırıya uğrayan ülkenin bunu NATO’ya beşinci maddenin işletilmesi için taşıması olasılığı yüksek.
- Bölgede üç ülkeden birine saldırı olursa Mekke Antlaşması’nın ikinci maddesi, NATO üyesi bir ülkeye saldırı olursa NATO’nun beşinci maddesi devreye girebilir. Her ikisinin de kesişimi Türkiye. Bu bizi hangi risklerle karşı karşıya bıkarıyor?
Güvenlik konularında planlama en kötü durum düşünülerek yapılır, savunma anlaşmaları da ona göre kurgulanır. Türkiye NATO üyesi ve bir de Mekke Antlaşması’nın tarafı. Olası bir saldırı, nereye yapılırsa yapılsın Türkiye’yi bağlıyor. Bir NATO üyesine saldırı olursa “Ben bu işte yokum” deme ihtimali çok az. Mekke Antlaşması’nı imzalayanlar da herhalde “Hepsi Müslüman ülke, biz arayı buluruz” diye düşünüp imza attı. Pratikte nasıl uygulanacağını göreceğiz ki umarım görmeyiz. Washington Antlaşması zamanında Sovyet tehdidine karşı imzalandı. Mekke Antlaşması kapsamında tehdit ne, kim?
- Tüm oklar İran’ı göstermiyor mu?
Ama İran ile görüşmeler yapıldı, Mekke Antlaşması’yla ilgili İran olumlu mesajlar verdi. İsrail’den de seçim olmasına rağmen antlaşmaya karşı ses yükselmedi. Trump Mekke Antlaşması’nı sevinçle karşıladı. Akla şu geliyor: Müzekereler yapılırken Türkiye, Suudi Arabistan veya Pakistan ABD ile muhtemelen görüştü. Bunu ABD’nin destek ve teşvikiyle ortaya çıkmış bir süreç olarak okumak mümkün.
- Mekke Antlaşması Meclis’ten 277 evet, 118 hayır ile geçti. 197 vekil ise oylamaya dahi katılmadı. Tezkere gelirse zaten “hayır” deneceği de konuşuluyor...
Bu antlaşma Meclis’te onaylandı ama bundan sonra teknik yardım için bile Meclis’in onayı alınmalı. Çünkü diyelim ki Türkiye teknik destek sağlarken, sistemi bilen bir askeri ekip de gönderdi ve askerin konuşlandığı yere saldırı oldu. O zaman ne olacak? Kuvvetler ayrılığı ortadan büyük ölçüde kalktı. Yasama ile yürütme arasında makas açıldı. Meclis eskisi gibi işlevsel olsaydı bu kadar çok soru ortaya çıkmazdı. Bugüne kadar anayasaya göre zorunluluk olmamasına rağmen her zaman Meclis’ten onay alındı. Böyle bir teamül var ve bu korunmalı.
‘SİZ NEDEN VARSINIZ’
Katılmayan milletvekillerine sormak lazım “Neden oylamada yoktun, sen neden varsın”. Milletvekilinin görevi oy kullanmak. Bu muhalefet açısından olumsuz bir tablo oldu. Diğer yandan Mekke Antlaşması özünde bir savunma antlaşması ve Milli Savunma Komisyonu’nda da görüşülmeliydi.
‘BUZLAR HENÜZ ERİMEDİ’
- Azerbaycan Türkiye arasındaki baş örtüsü üzerinden başlayan tartışmada buzlar eridi mi?
Buzların eridiğini söylemek için çok erken.
Azerbaycan kuzeyde Rusya, altta İran ile çevrili. Azerbaycan’ın İran’dan tehdit algılaması sıradışı değil. Azerbaycan’ın İsrail ile askeri ve teknolojik işbirlikleri var. Gazze olayında Türkiye, Azerbaycan’ın İsrail ile arasına mesafe koymasını bekledi. Azerbaycan’ın kendi iç hukukunda baş örtüsü yasağı getirmesi Türkiye’deki aklı evveller için bardağı taşıran son damla oldu. Azerbaycan da “Sen mi yönetiyorsun, ben mi yönetiyorum” tepkisini gösterdi.
Sonra yelkenler suya indi çünkü somut çıkarlar var. Taş atarken çok iyi düşünmek lazım. Burada fırtına çıkarmak Türkiye’nin çıkarlarıyla bağdaşmaz. Azerbaycan bizim can dostumuzdur, tereddüt yok ama can dostum diye her dediğimi yapmak veya izlediğim politikaya uygun hareket etmek zorunda değil. Çünkü Türkiye’nin politikası Azerbaycan’ın iç ve dış politikasında egemen bir devlet olduğu gerçeğini peşinen kabul etmeye dayanmalıdır. İki devletin de her hal ve şartta birlikte hareket etmesi beklenmemeli. Bu, uluslararası politikanın doğasına aykırı.
- Zafer Günü nedeniyle Aliyev kendisini kutlayan Özgür Özel’e hem sosyal medyadan teşekkür etti hem de Özel’i aradı. Bunun diplomatik anlamı nedir, bir mesaj niteliği taşır mı?
Hem Türkiye hem Azerbaycan tarafını eleştirmek gerek. Bakü, Türkiye’de muhalefet ile görüşme kanallarını çoktandır kapamıştı. Aliyev, Özgür Özel ile görüşerek iktidara “Türkiye’de sadece sen yoksun, muhalefet de var ve ben onlarla da görüşüm” mesajını veriyor.
‘TEHDİT ALGISI AVRUPA’NIN HER YERİNDE’
- İtalya, İskoçya ve Kuzey İrlanda’da yüzlerce okula bomba ihbarı yapıldı, siber saldırılarda kan bankaları, marketler hedef alındı, yine bomba ihbarlarıyla uçaklar acil iniş yaptı veya hiç kalkmadı. Avrupa’da ülkeler halklarına üç gün yetecek stok yapmaları çağrısında bulunuyor. Tüm bunlar neye işaret ediyor?
Kundaklama ve sabotaj girişimleri geçmişte de oldu. Hatta Avrupa’da sığınakların inşasına başlandı. Ancak bu seferki durum, hibrit saldırıların kritik altyapılar dahil çok daha yaygın bir alanda gerçekleştirildiğine işaret ediyor. Burada komplo teorileri üretilebilir ama bunlar gerçekten oluyor. Yaşananları Rusya’nın hibrit savaşının Avrupa’daki yansıması olarak okuyanlar var. Rusya bunu “Gelin artık uzlaşalım” demek için mi, yoksa Avrupa’da istikrarsızlığı olabildiğince yaymak için mi yapıyor tam olarak bilemiyoruz.
- Avrupa’da ilk akla gelen Rusya oluyor ama bu kesin bilgi mi?
Elde somut veriler olmadan bunu bizlerin tespit etmesi mümkün değil. Son hibrid saldırıları İran’a atfedenler de mevcut.
- Rusya’nın NATO üyesi ülkelerden birine saldırma ihtimali var mı?
Rusya’ya yönelik tehdit algısı, Şubat 2022’den sonra Avrupa’nın hemen her köşesinde boy gösterdi. Bu algı gerçek. ABD ile Avrupa tamamen ayrışırsa, ABD Avrupa’daki askeri gücünü çok düşük seviyelere çekerse Rusya şansını deneyebilir, ama Putin yönetiminin o yola sapmasını kısa/orta vadede beklemiyorum.
PORTRE
Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde uluslararası ilişkiler okudu. ABD Rutgers/Princeton üniversitelerinde yüksek lisansını tamamladı. 1979’da Dışişleri Bakanlığına girdi. İslamabad, Deventer, Düsseldorf, Brüksel’de görev yaptı. İkili siyasi ilişkilerden sorumlu Müsteşar Yardımcısı oldu. Kuzey Atlantik Antlaşması Teşkilatı’nda daimi temsilci ve büyükelçi olarak görev yaptı. 2019’da emekli oldu.