Yıllarca yaşamın nasıl ilerleyeceğine ilişkin basit bir formülümüz vardı: İyi bir okul, iyi bir üniversite, iyi bir diploma ve sonunda iyi bir iş.
Özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısında eğitim, sınıfsal konumunu değiştirmek isteyenler için güçlü bir araç olmuştu. Soyun, ailenin ve mirasın belirlediği eski ayrıcalıkların karşısına sınavları, başarıyı ve diplomayı koyduk ve buna liyakat dedik.
Bir süre sonra diploma yalnızca bilgi sahibi olmanın değil, belirli bir yaşam biçiminin ve toplumsal statünün de göstergesine dönüştü. Finans, hukuk, akademi, bürokrasi ve teknoloji gibi alanlarda yükselmenin yolu giderek daha fazla eğitimden geçiyordu.
Ancak bugün bu düzenin önemli bir çelişkisiyle karşı karşıyayız. Diploma hâlâ değerli ama artık aynı ölçüde ayrıcalıklı değil.
DİPLOMA SIRADANLAŞIYOR
Üniversite eğitimi artık küçük bir topluluğun sahip olduğu nadir bir özellik değil. Türkiye'de 25-64 yaş grubunun yüzde 28'i yükseköğretim mezunu. Daha genç kuşaklarda bu oran daha da yükseliyor. Buna karşın Türkiye'de 25-34 yaş grubundaki yükseköğretim mezunlarının işsizlik oranı OECD ortalamasının üzerinde. Bu durum diplomayı değersizleştirmiyor ama sıradanlaştırıyor.
Bir zamanlar sizi diğerlerinden ayıran belge, giderek daha fazla insanın sahip olduğu bir belgeye dönüşüyor. Üstelik aynı diploma artık tek başına iş, konum ve güvence anlamına gelmiyor.
Peter Turchin'in, yani elit fazlalığı kavramı burada ilginç bir açıklama sunuyor. Sorun yalnızca eğitimli insan sayısının artması değil, yüksek statülü pozisyonlara talip olanların sayısının bu pozisyonların sayısından daha hızlı artması.
Herkes aynı merdivene çıkmaya çalışıyor ama merdivenin tepesinde herkese yer yok. Bu yüzden eğitimli gençlerin yaşadığı düş kırıklığı veya sessiz istifa gibi sendromlar yalnızca ekonomik olmayabilir. Yıllarca eğitim almanın karşılığında belirli bir yaşam biçimine, statüye ve güvenceye ulaşacaklarını düşünen insanların bu beklentisi gerçekleşmediğinde, yalnızca bir iş bulma sorunu ortaya çıkmıyor. Aslında toplumsal sözleşme de bozuluyor.
YAPAY ZEKÂ SORUNU!
Tam bu noktada yapay zekâ devreye giriyor. Yapay zekânın bütün işleri insanların elinden alıp almayacağını henüz bilmiyoruz. Ancak şimdiden önemli bir değişiklik görülüyor: Yapay zekânın etkilediği işlerin önemli bölümü geçmişte eğitim ve uzmanlık sayesinde yüksek ekonomik değer kazanan işler. Kodlama, raporlama, araştırma, veri analizi, metin üretimi...
Anthropic'in 2026 tarihli araştırması, yapay zekâya maruz kalma olasılığı yüksek mesleklerde çalışanların daha eğitimli ve daha yüksek ücretli olduğunu gösteriyor. Araştırma henüz bu mesleklerde sistematik bir işsizlik artışı ortaya koymuyor ancak genç çalışanların bu alanlarda işe alınmasında yavaşlama olduğuna ilişkin işaretler var.
Buradaki gözden kaçırmamayı gerektiren konu işini kaybetmekten daha büyük. Yıllarca eğitim alarak elde ettiğimiz bilişsel becerilerin bir bölümünün ekonomik olarak ucuzlaması. Bir insanı yıllarca eğitim almaya teşvik eden sistem, bir noktadan sonra o eğitimin sağladığı bazı avantajları teknolojiyle yeniden dağıtmaya başlıyor. Bu nedenle geleceğin sorusu yalnızca “Yapay zekâ benim işimi yapabilir mi?” değil. Soru şu:
“Yıllarca eğitim alarak öğrendiğim şeyi bir makine çok daha ucuza yapabiliyorsa, diplomam bana ne sağlayacak?”
ZANAATIN DÖNÜŞÜ
Burada başka bir çelişki ortaya çıkıyor. Bir tarafta üniversite mezunu gençlerin iş bulmakta zorlandığı bir ekonomi var. Diğer tarafta elektrikçi, tesisatçı, sıvacı gibi teknik işlerde eleman açığı yaşanıyor.
İŞKUR'un 2025'in ilk çeyreğine ilişkin araştırmasında imalat ve inşaat sektörlerinde açık iş oranlarının yüksek olduğu, inşaatta elektrikçi, sıvacı, sıhhi tesisatçı ve elektrik tesisatçısı gibi mesleklerin öne çıktığı görülüyor.
Bu tablo bize “Herkes üniversite okumasın, zanaat öğrensin” demek yerine daha ilginç bir şey söylüyor:
Başarı olarak öğrettiğimiz şeylerle ekonominin gerçekten gereksinim duyduğu beceriler birbirinden uzaklaşmış olabilir. Çünkü biz uzun süre başarıyı yukarı çıkmakla eşitledik.
Masa başında çalışmak fiziksel emek harcamaktan daha yüksek bir konuma sahipti. Beyaz yaka olmak, geleceğe daha yakın olmak anlamına geliyordu. Şimdi yapay zekâ beyaz yakalı işlerin bir bölümünü dönüştürürken fiziksel dünyanın karmaşıklığı hâlâ insan becerisine gereksinim duyuyor.
Bir tesisatçının karşılaştığı sorunu çözmek, bir elektrik sistemindeki arızayı bulmak veya bir yapıyı sahada inşa etmek hâlâ fiziksel dünyanın bilgisini gerektiriyor. Kim bilir belki yakın gelecekte bu işlerde de yapay zekâ araçlarını veya robotik otomasyon sistemlerini görebiliz.
TÜRKİYE'NİN GARİP TABLOSU
Türkiye'de bu dönüşüm daha da ilginç bir tablo ortaya çıkarıyor. Üniversite eğitimi yaygınlaşıyor. Gençlerin önemli bir bölümü eğitimden istihdama geçemiyor. Aynı zamanda bazı sektörler çalıştıracak insan bulmakta zorlanıyor.
Bu açığın bir bölümünün göçmen emeğiyle karşılandığı da biliniyor. Ancak bunu yalnızca üniversite mezunlarının işsizliğiyle açıklamak mümkün değil. Göçmen emeğinin hangi alanlarda yoğunlaştığı, ücretler, kayıt dışılık ve çalışma koşulları gibi başka değişkenler de başlı başına birer değişken. Yine de ortada bir çelişki var:
Bir yanda diploma sahibi olmak için yarışan gençler, diğer yanda gerçek bir beceri gerektiren işlerde çalışan açığı.
Eğitim ve bilgi hâlâ önemli. Uzmanlık da öyle. Öte yandan bunların artık tek başına bir statü garantisi vermediği bir döneme giriyoruz. Sanırım asıl değişim, bu ikisi arasındaki eski hiyerarşinin anlamını kaybetmesi.
