Trikotillomani, bireyin farkında olmadan, durduramadığı biçimde kirpiğini, kaşını, en çok da saçını yolmasıdır. Önce bireysel boyuttaki trikotillomaniden söz etmek daha sonra da bu kavrama alışılmışın dışında toplumsal bir anlam yüklemek istiyorum.
Bir kişinin çoğunlukla saçlarını, bazen kirpiklerini, kaşlarını, kollarındaki kılları sürekli olarak, farkında olmadan koparması durumu bir tür ruhsal bozukluktur. Buna “trikotillomani”, günlük dilde “saç yolma hastalığı” adı verilir. Bu rahatsızlıkta kişi bilinçli olmadan kıllarını koparır, neden sonra fark ettiğinde ise kılları yolunmuş alanı görüp üzülür. Nadir olarak koparılan kılların yenmesi de söz konusudur, bu duruma ise “trikofaji” adı verilir. Trikofajinin halk arasındaki ismi, “Rapunzel sendromu”dur.
Daha çok çocuklarda ve ergenlerde görülen trikotillomaniye yetişkinlerde de rastlanır. Bu rahatsızlık obsesif kompülsif bozukluklarla yakından ilişkilidir. Trikotillomani dürtü kontrolü eksikliğiyle de ilişkilidir, özellikle stres ve kaygı durumlarında ortaya çıkar. Trikotillomani’nin ve trikofajinin psikiyatrik ve psikolojik tedavisi mümkündür.
TOPLUMSAL TRİKOTİLLOMANİ
Mevcut literatürde toplumsal trikotillomani tanımı yoktur, bireysel trikotillomani tanımı da yoktur. Bazı kişilerde görülen bu soruna sadece, “trikotillomani” denilir. Ben bu rahatsızlığın yalnızca bireylerde değil toplumlarda da bulunduğunu düşünmeye başladım. Saç yolma hastalığının özüne bakalım.
Saç yolma hastalığında kişi farkında olmadan, kendini durduramadan vücut kıllarını yolar. Yani kendi kendine zarar verir. Toplumlarda da yüz binlerin yaptığı buna benzer davranışlar vardır. Çok sayıda insan içinde yaşadığı ülkeye, dolayısıyla da kendisine zarar verecek davranışları durdurulamaz bir iştahla tekrarlar. Bu duruma, “toplumsal trikotillomani” ismini vermek istiyorum. Bu duruma örnekleri şöyle sıralayabiliriz:
Çevre sorunu: Kentlerimizde yere izmarit atılıyor, piknik alanlarında çöp açıkta bırakılıyor. Singapur’da yere çöp atmak, hatta sokakta sakız çiğnemek yasaktır. Singapur’da yıllık milli gelir ABD’den yüksektir. Ülkemizde varoşlardaki, kasabaların çevresindeki evlerin çoğunlukla sıvaları, boyaları, badanaları yoktur. Köylerimiz Avrupa köylerinden çok farklıdır, içlerinde tezeklikler vardır. Dünyanın asbestli gemileri ülkemizde sökülmektedir. Bütün bunlar küçük gözüken ama aslında devasa bir çevre kirliği yaratan kendine zarar verme, bir tür toplumsal trikotillomani davranışlarıdır.
Pipetçi pazarlığı: 1990’lı yıllardı sanırım, ülkemizde bankaların içini boşaltan 40, 50 hortumcu olduğu söyleniyordu. Ben de “Kırk hortumcu var ama onbinlerce de pipetçi var” demiştim. Pipetçi şu demektir: Alıcı 10 liralık bir malı gösterip, “Fiş almazsam kaça olur” diye sorardı, satıcı ise “Fiş almazsanız dokuz lira olur” derdi. Alıcı o malı fişsiz dokuz liraya alırdı. Böylece alıcı bir lirayı pipetlemiş olurdu, satıcı ise devleti zarara sokmuş, milletin hakkını çalmış olurdu. Ancak hortumcular ve pipetçiler büyük resmi fark etmezler, verdikleri devasa zararın farkında olmazlardı. Bu durum da bir tür trikotillomani sayılabilir.
Borsa soygunu: Eylül 2026’da büyük bir borsa soygunu yaşandı ülkemizde. Bunu yapanlar anlık ihtiyaçlarını, kaygılarını gidermiş olabilirler fakat yaptıklarının borsaya ve ülkeye ne denli zarar verdiğini ya düşünmediler ya da önemsemediler. Aslında kendilerine de zarar vermişlerdir.
Yolsuzluk: Pek çok yolsuzluk türü vardır. Devletin, milletin malını çalmak, işe alımlarda liyakate değil, sadakate önem vermek, yazılı sınavda yüksek puan alanı mülakatta elemek, anayasayı, kanunları kaile almamak, “Anayasayı bir defa delmekten bir şey çıkmaz” diye düşünmek yolsuzluğa verilebilecek örneklerdir.
Hasta düşünceler: Psikolojideki bilişsel-davranışçı yaklaşıma göre “herkes beni sevmeli” şeklindeki birtakım düşünceler akılcı değildir, bireylerin ruh sağlıklarını bozar. Bence toplumların zihinlerinde ve dillerinde yaşayan bazı cümleler de toplumları hasta eder. Örneğin, “Ye üzümü sorma bağını”, “Bal tutan parmağını yalar”, “Devletin malı deniz, yemeyen domuz” benzeri ifadeler toplumsal düzeni alttan alta kemirir. Etik değerlerden uzak olan masal kahramanımız Keloğlan ise günümüzdeki üç kağıtçıların antropolojik dedesidir.
Hasta toplumlar: Edgerton’un Hasta toplumlar isimli kitabında belirttiği gibi tüm toplumlarda kültürel hastalıklar, bir anlamda kendine zarar verme, Toplumsal trikotillomani bulunmaktadır. Kimi kültürde daha az kimi kültürde ülkeyi batıracak ölçüde.
* Edgerton, R. B. (1992) - Hasta Toplumlar, Çev. H. Turgut, Ankara: Buzdağı Yayınevi.
