Önceki yazımızda İslam sanatındaki sûret–mâna ilişkisini Gadamer’in sembol kavramıyla açıklamaya kalkışmanın tersinden bir bağımlılık meydana getireceğini belirtmiştik.
Burada ‘tersinden bağımlılık’tan kastımız, İslam sanatını açıklamak için Batı estetiğinin kavramlarını zorunlu bir düşünsel merci haline getirmek; böylece kendi sanat nazariyemizi kurmaya çalışırken farkında olmadan başka bir nazariyenin kavramsal hükümlerin tabi olmaktır.
İslam sanat nazariyesinin özgünlüğü, Batı estetiğinin kavramlarıyla açıklanmamasından değil, ancak kendi kavramlarıyla açıklanabildiğinde batı estetiğinin henüz sormadığı yahut başka türlü sorduğu soruları da görünür kılabilmesindendir. Buna göre ‘tersinden bağımlılığa’ karşı en doğru hareket, Gadamer’in şu sorusunu yedeğimize alarak kendi kavram dünyamıza dönmek olacaktır: Bir sanat eseri, maddî mevcudiyetinden daha fazlasını nasıl taşıyabilir?
Hüsnühat bunun en berrak örneklerinden biridir. Levhadaki harf aynı anda mürekkep, çizgi, şekil ve okunabilir lafızdır. Fakat nazar onda yalnız bunları görmez. Harfin nispeti, boşlukla ilişkisi, diğer harflere yönelişi, istifin ritmi ve nihayet lafzın mânası… maddî çizgiyi aşan bir idrak alanı meydana getirir. Böylece: harf, şekil, nispet, nazar, mâna… hareketi ortaya çıkar ve burada görünür iptal edilmez; fakat görünürde de kalınmaz.
Gadamer’in sembolü bu hususu bizim adımıza açıklamaz; fakat bize şu soruyu sordurur: Sûret, sûret olmaktan çıkmadan kendisinden fazlasını nasıl taşır? Salt kendi nazariyemiz esasında cevaplandırılması gerektiren bu soru, onda yeni bir keşfe ve izaha da kapı açar.
Sadece bizi ilgilendiren bu meseleye şimdilik bir mim koyarak, Gadamer’in üçüncü temel kavramı olan Fest’e yani bayram, şenlik ay da kutlama’ya gelirsek…
Bayramın zamanı gündelik zamandan farklıdır. Bayram ‘boş zaman’ değildir; bilakis onn kendine ait bir zamanı vardır. Dahası, bayram tek başına yapılmaz. Ona katılınır. Böylece sanat tecrübesi de yalnız özne ile nesne arasında cereyan eden ferdî bir hadise olmaktan çıkar; müşterek bir zamana ve katılıma açılır.
Bu kavram İslam sanatları bakımından belki oyun ve sembolden bile daha düşündürücüdür. Çünkü İslam sanatlarının önemli bir kısmı modern müzenin varsaydığı biçimde müstakil sanat nesnesi olarak doğmamıştır. Cami yalnız seyredilmez; içinde namaz kılınır. Kur’an kıraati yalnız estetik ses olarak dinlenmez; tilavet edilir ve dinlenirken ibadete iştirak edilir. Hat yalnız duvara asılmış çizgisel kompozisyon değildir; kelâmı taşır. Mimari yalnız mekân oluşturmaz; cemaat meydana getirir. Bu nedenle İslam sanatının zamanı büyük ölçüde iştirak zamanıdır.
Gadamer’in bayram kavramıyla açtığı pencereden bakıldığında modern müzenin İslam sanatına ne yaptığı da daha açık görülebilir. Mihrap camiden çıkarılıp müzeye konulduğunda aynı ‘eser’ midir? Mushaf camekâna konulduğunda onun sanat tecrübesi devam etmekte midir? Hat levhası okunmadığı, yalnız biçim olarak seyredildiği zaman aynı varlık tarzını sürdürüyor mudur? Burada sanat eserinin yalnız biçiminin değil, bağlamının da manaya dahil olduğu anlaşılır.
Gadamer’in üzerinde ısrarla durduğu bir başka kavram mimesistir. Modern estetikte çoğu kez taklit diye daraltılan mimesis, Gadamer için bir şeyin mekanik kopyasının yapılması değildir. Temsil edilen şey, sanat eserinde yeniden tanınır; fakat bu yeniden tanıma sayesinde onu daha önce fark etmediğimiz bir biçimde görürüz. Sanat böylece dünyayı kopyalamaz. Dünyanın görülmesini sağlar.
Bu önerme bizim tasvir meselemiz için önemlidir. Çünkü İslam sanatındaki tasvir tartışmasını yalnız “gerçeğe benziyor mu, benzemiyor mu?” sorusuyla yürüttüğümüzde Batılı temsil teorisinin içine çoktan girmiş oluruz.
Dolayısıyla burada asıl soru şu olmalıdır: Sanat varlığı nasıl gösteriyor? Minyatürün perspektiften uzaklaşması, nesneyi optik gözün tek bir bakış noktasına mahkûm etmeyişi; hüsnühattın harfi gündelik yazının iletişim işlevinden çıkarıp nazarın konusu hâline getirmesi; tezhibin bitkiyi botanik benzerliğinden uzaklaştırarak ritme dönüştürmesi… bu sorunun içinde yeniden düşünülmelidir. Zira burada mesele gerçekliği terk etmek değil, gerçekliğin hangi görme tarzıyla açıldığını anlamaktır.
Gadamer’in bizim açımızdan belki en çarpıcı tespitlerden biri de şudur: Sanat gözü eğitir. İnsan tabiatı dahi ‘saf göz’le görmez. Sanatın bize öğrettiği görme biçimleri, tabiatı nasıl gördüğümüzü de değiştirir.
Bu hüküm İslam sanat anlayışı açısından son derece önemlidir. Çünkü eğer göz sanat tarafından eğitilebiliyorsa, modern insanın gözü de fotoğraf, perspektif, sinema, reklam, ekran ve dijital imge tarafından eğitilmiş -hatta belirli ölçüde şartlandırılmış- demektir.
