Modernite, Batı uygarlığının kendi aklına kurduğu tapınakta başlayan bir felâkettir. Kant’ın “Saf Aklın Eleştirisi”yle açtığı epistemolojik iyimserlik kapısı, aklı her şeyin ölçüsü kılınca, gerçekliği yalnızca fenomenal düzleme hapsetti.
Bu hapsetme, Hegel’in diyalektiğinde Mutlak Tin’in kendini gerçekleştirmesi vaadiyle taçlandı; tarihin sonunu Avrupa’nın aklına bağladı Hegel.
Marx ise bu aklı maddeye indirdi, sınıf mücadelesini tarihin motoru ilan ederek insanı üretim ilişkilerinin gölgesine çevirdi.
Sonuç, Nietzsche’nin dehşetle teşhis ettiği ontolojik nihilizm oldu: “Tanrı öldü”nün ardından değerlerin yerle bir olması, anlamın buharlaşması, değerin değersizleşmesi, hayatın ruhsuzlaşması ve çölleşmesi.
Batı uygarlığı, aklın aşırılıklarının kurbanı olarak, kalbini ve ruhunu yitirdi. Bugün yaşadığı kriz, teknik üstünlüğün ardındaki derin varoluş boşluğudur.
TARİH FELSEFECİLERİ, “KIYAMETİ” HABER VERMİŞLERDİ
Tarih felsefesi geleneği bu krizi farklı açılardan okur.
İbn Haldun, asabiye kavramıyla medeniyetlerin doğuşunu ve çöküşünü döngüsel olarak açıklar: Dayanışma, fetih, lüks ve çözülme.
Vico, “corsi e ricorsi” (tekrarlar) fikrini yani tanrısal, kahramanlık ve insan çağlarının tekrarını öne sürer.
Spengler, kültürleri organizmalar gibi görür; Faustçu Batı ruhunun “Batı’nın Çöküşü”nü kaçınılmaz kaldığını söyler.
Toynbee ise meydan okuma-cevap üretme diyalektiğinde, medeniyetlerin derûnî yaratıcılıklarının tükenmesiyle çöktüğünü gösterir.
Bu Batılı tarih felsefecilerinin hepsi, Batı’nın kendi içinden doğan bir tükenişe işaret eder.
Ne var ki, bu okumalar, ya döngüsel kaderciliğe, ya organizmik determinizme, ya da seküler ilerlemeciliğe hapsolur.
Kant-Hegel-Marx hattı ise tarihi, aklın veya maddenin tek yönlü yürüyüşü olarak kurar; kalbi ve vahyi dışlar.
İşte ne olursa bundan sonra olur; kıyamet ondan sonra kopar, dünya geri dönüşü adeta imkânsız bir cehennemin eşiğine yuvarlanır geldiğimiz noktada.
İSLÂM MEDENİYETİ: AKIL, KALP VE RUHUN BULUŞMASI…
İslâm medeniyet tecrübesi, bu felsefelerin hepsini aşan bir ufuk sunar.
O, aklı, kalbi ve ruhu aynı anda harekete geçiren bir direniş, diriliş ve varoluş yolculuğudur.
Tevhid, varlığı parçalamaz; aklı vahye, kalbi hikmete, ruhu adalete bağlar.
İbn Haldun’un yıkıma götürdüğünü söylediği asabiyye, İslâm’da ümmet bilinciyle aşılır; lüks ve çözülme, ahlâkî uyanışla durdurulabilir.
Vico’nun tekrarları, İslâm’da “her an yeni bir yaratılış” (küllü yevmin hüve fî şe’n) anlayışıyla kesilir.
Spengler’in organizmik çöküşü, İslâm’da ihyâ geleneğiyle (Gazâlî’yke başlayan ve günümüze kadar süren birbirinden farklı direniş, diriliş ve varoluş hareketyle) aşılır ve cevabını bulur.
Toynbee’nin meydan okuması ise, İslâm’ın “emr-i bi’l-ma’ruf”uyla sürekli yenilenir.
Hegel’in Mutlak Tin’i ve Marx’ın sonu, İslâm’da “kıyamete kadar devam eden tevhidî mücadele”yle yer değiştirir. Tarih, ne döngüsel hapistir ne de aklın son durağıdır; aksine, insanın halife olarak sorumluluk aldığı, kalbiyle aklını dengelediği bir imtihan sahnesidir tarih.
Geleceği inşa edecek medeniyet felsefesi, bu tecrübeden doğmalıdır.
Batı’nın seküler aklı, insanı atomize etti, doğayı sömürdü, anlamı metalaştırdı.
İslâm medeniyeti ise “lâ ilâhe illallah”ın ufkuyla, aklı vahyin ışığında, kalbi merhametin terbiyesinde, ruhu adaletin hizmetinde bir araya getirir.
Direniş, modernitenin nihilist dalgasına karşı; diriliş, içsel / enfüsü inşa eden ihyâ ve medeniyet bilincinin yeniden uyanışı; varoluş ise, sadece hayatta kalmak değil, anlamı yeniden tesis etmektir.
Bu çok katmanlı direniş-diriliş-varoluş yolculuğu, ne Spengler’in çöküş kehanetine, ne Toynbee’nin cevap verme formülüne, ne de Hegel-Marx’ın sonuna teslim olur.
O, “ölmeden önce ölünüz”ün ufkundan bakarak, her neslin kendi asabiye’sini (burada, yaratıcı ruhunu ve kurucu iradesini inşa etmesini), kendi Vico’sunu, kendi Toynbee’sini yeniden kurmasını ister.
Bugün insanlık, Batı’nın ürettiği krizle yüz yüzedir.
Bu krizi aşacak yegâne tecrübe, aklı kalple, kalbi ruhla, ruhu vahiy ile buluşturan İslâm medeniyetinin diriliş çağrısıdır. Gelecek, bu çağrıya kulak verenlerin inşa edeceği bir medeniyet ufkudur. Çünkü tarih, yalnızca aklın veya maddenin değil; aklın, kalbin ve ruhun birlikte yürüdüğü bir yolculuğun sahnesidir. Bu yolculukta kaybeden, parçalanandır; kazanan ise bütünlüğe yürüyendir.
Vesselâm.
