Son birkaç yıldır sokak hayvanlarına yaşatılanların acımasızlığı belki yıllar sonra anlaşılacak. “Sokakların güvensiz” olmamasının en baş nedeni olarak gösterilen özellikle sokak köpekleri, son yıllarda sistematik olarak işkenceyle toplatılarak öldürülmeye veya barınaklara kapatılmaya başlandı. Büyük bir çoğunluğu yıllardır sokaklarda kimseye zararı olmamış, insanlarla uyumlu hayvanlardı.
“Katliam yasası” olarak anılan 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu, 2024 yılında yasallaştı. Yasada belediyelere “nitelikli barınak” şart koşuldu, hayvanlara işkence yapılmasının yaptırımları artırıldı. Ama yine de “katliam” görüntülerinin önüne geçilemedi. “Batı’da sokakta bir tek köpek göremezsiniz” diyerek Batı’yı örnek olarak gösterenler, nedense Batı’nın barınaklarının ve hayvan bakımının kalitesini Türkiye’ye layık görmedi. Hatta daha da ileriye gidip “Niye hayvanları beslemeye para harcıyoruz, öldürelim” diyenler bile çıktı.
Bugüne kadar gönüllüler barınaklara gidip durumlarını gözler önüne seriyordu. Barınakların bazısı ziyaretçi geleceği bildirimi yapıldığında temizleniyordu ancak sonra yine hayvanlar kötü şartlarda yaşamaya devam ediyordu. Barınakların çoğunda yine “nedense” 7/24 canlı kamera yoktu veya çalışmıyordu.
Tüm bu şartlar, hayvanseverleri BarınakTakip isimli bir platform kurmaya itti. Tamamen bağımsız ve gönüllü yürütülen bir sistemle internet sitesi yapıldı. Sosyal medya hesapları da bulunan BarınakTakip ile bakımevlerine giden gönüllülerin karşılaştıkları kötü veya iyi tabloları paylaşmaları sağlanıyor. Böylece sistemli bir şekilde barınakların durumu takip edilmiş oluyor. Konuyu platformun kurucuları Batuhan Özgür Özdemir, Begüm Ünal, Nihan Akkaş, Sena Gürdoğan ve İrem Zeybek ile konuştuk.
BARINAKLAR GÖRÜNÜR OLSUN DİYE KURULDU
*Barınak Takip platformu nasıl ortaya çıktı? Sizi bu siteyi kurmaya iten neydi? İlk aşamada hangi kritik sorunları çözmeyi hedefliyorsunuz?
BarınakTakip, hayvanların barınaklara götürüldükten sonra hangi koşullarda yaşadıklarının ve akıbetlerinin yeterince şeffaf ve düzenli biçimde takip edilmemesinden doğan bir ihtiyaçla ortaya çıktı.
Özellikle 2024 yılında 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nda yapılan değişikliklerin ardından sahipsiz hayvanlarının toplanması ve barınaklara (bakımevlerine) yerleştirilmesiyle ilgili süreçlerde ciddi kaygılar oluştu. Ancak hayvanların barınaklara götürülmesi, onların yaşam koşullarının gerçekten güvence altına alındığı anlamına gelmiyor. Bu süreçte barınakların koşullarına, hayvanların akıbetine ve yapılan uygulamalara ilişkin bilgiye erişimin ne kadar önemli olduğunu gördük. Bu hayvanların nerede olduğu, hangi koşullarda yaşadığı, sağlık ve bakım ihtiyaçlarının karşılanıp karşılanmadığı, hastalanan veya hayatını kaybeden hayvanlara ne olduğu gibi soruların yanıtlanabilmesi gerekiyor.
Bugün bir barınakta yaşanan ciddi bir sorun sosyal medyada gündem olabiliyor. Ancak birkaç gün sonra kamuoyunun ilgisi başka bir yere yöneldiğinde, o barınaktaki hayvanların durumunun değişip değişmediğini çoğu zaman bilmiyoruz. Bir barınağı ziyaret eden bir gönüllünün gözlemi çoğu zaman kendi sosyal medya hesabında kalıyor. Başka bir gönüllünün aylar sonra yaptığı ziyaretle bu gözlemi karşılaştırmak, barınakta zaman içinde nelerin değiştiğini anlamak veya daha önce kaydedilmiş bir sorunun devam edip etmediğini görmek oldukça zor. Böylece önemli bilgiler kayboluyor ve aynı sorunlar tekrar tekrar yaşanabiliyor.
Biz, Biz, BarınakTakip'i, hayvanların barınak kapılarının ardında yaşadıklarının görünür hale gelmesi için kurduk. BarınakTakip'i, hayvanların barınak kapılarının ardında görünmez hale gelmemesi için kurduk. Amacımız, Türkiye genelindeki hayvan bakımevlerini ve doğal yaşam alanlarını görünür kılmak, gönüllülerin sahadan edindikleri gözlemleri ortak bir sistemde toplamak ve aynı barınağın farklı tarihlerdeki durumunu karşılaştırılabilir hâle getirmek.
İlk aşamada önceliğimiz, barınakların kapsamlı bir envanterini oluşturmak, düzenli ziyaretleri teşvik etmek ve tespit edilen sorunların takip edilebilmesini sağlamak.
Uzun vadede ise yalnızca sorunları görünür kılan değil, bu sorunların giderilip giderilmediğini izleyen, gerektiğinde hukuki başvurulara dayanak oluşturabilecek kayıtların tutulmasını kolaylaştıran ve kamu kurumlarının hesap verebilirliğini güçlendiren sürdürülebilir bir sivil takip ağı oluşturmak istiyoruz.
Çünkü bizim için önemli olan yalnızca bir barınakta ne yaşandığının ortaya çıkarılması değil, aynı sorunların yaşanmaması için kalıcı bir takip mekanizmasının kurulması.
DEVAMLI GÖZLEM RAPORU
*Nasıl bir sistem kurdunuz? Nasıl çalışmalar yürüttünüz? Örneğin barınakların listesine nasıl ulaştınız? Nasıl bir iletişim mekanizması geliştirdiniz?
BarınakTakip'i, Türkiye genelindeki barınakların gönüllüler tarafından düzenli olarak izlenebileceği, gözlemlerin kayıt altına alınabileceği ve herkes tarafından erişilebilir hale getirilebileceği bağımsız bir dijital platform olarak tasarladık.
Kullanıcılar, platform üzerinden hayvan bakımevlerini ve doğal yaşam alanlarını harita veya liste üzerinden görüntüleyebiliyor. Bir barınak hakkında daha önce yapılmış ziyaretleri inceleyebiliyor ve kendi ziyaretlerinde edindikleri gözlemleri standart bir form aracılığıyla sisteme aktarabiliyor.
Bu formlarda hayvanların temiz suya ve yeterli beslenmeye erişimi, barınma alanlarının hijyen koşulları, hasta veya yaralı hayvanların durumu, yavrulu anneler, karantina alanları ve veterinerlik hizmetleri gibi temel konulara ilişkin sorular bulunuyor. Gönüllüler gözlemlerini fotoğraflarla da destekleyebiliyor.
Böylece bir barınağın yalnızca belirli bir tarihteki durumunu değil, zaman içerisinde hangi koşullarının iyileştiğini veya hangi sorunlarının devam ettiğini de görebiliyoruz.
Barınak envanterini oluştururken belediyelerin ve ilgili kurumların kamuya açık bilgileri, harita ve konum kayıtları ile yerel kaynaklardan ve gönüllülerden gelen bildirimler gibi farklı kaynaklardan yararlanıyoruz. Ancak bu listeyi tamamlanmış ve değişmez bir envanter olarak görmüyoruz. Sistemde bulunmayan barınaklar kullanıcılar tarafından önerilebiliyor; bu öneriler incelendikten sonra uygun bulunanlar haritaya ekleniyor.
Platformun önemli bir diğer ayağı ise hukuki bilgilendirme ve başvuru mekanizmaları.
Sitemizde yer alan, ekibimizdeki avukatlarımız tarafından hazırlanan "Haklarınızı Bilin" bölümünde, gönüllülerin barınak ziyaretlerinde nelere dikkat edebileceklerini, karşılaştıkları uygulamaların hukuki dayanaklarını nasıl sorgulayabileceklerini ve sorunlar karşısında hangi mercilere başvurabileceklerini anlatıyoruz.
Barınağa girişin engellenmesi, görüntü alınmasının sınırlandırılması, hayvanların bakım koşullarındaki eksiklikler veya yapılan başvurulara yanıt verilmemesi gibi durumlarda kullanılabilecek dilekçe ve tutanak şablonları da hazırladık.
Çünkü bir sorunun yalnızca sosyal medyada paylaşılmasıyla yetinilmemesi gerektiğini düşünüyoruz. Gözlemin belgelenmesi, ilgili kuruma yazılı olarak iletilmesi ve sonucun takip edilmesi de en az sorunun duyurulması kadar önemli.
Bunun yanında farklı illerdeki gönüllüler arasında iletişim ve dayanışma ağları oluşturmaya çalışıyoruz. Hedefimiz, Türkiye'nin 81 ilinde düzenli ziyaret yapabilecek, gözlemlerini paylaşabilecek ve gerektiğinde birbirleriyle koordineli hareket edebilecek bir gönüllü ağı oluşturmak.
İletişim mekanizmasının temelinde gönüllülerin platforma katılımı ve sahadan bilgi aktarımı bulunuyor. Sistemde bulunmayan barınakların da kullanıcılar tarafından eklenmesi önerilebiliyor. Böylece platformun yalnızca merkezi bir ekip tarafından güncellenen bir liste olmaktan çıkıp, sahadaki insanların katkısıyla genişleyen bir yapıya dönüşmesini amaçlıyoruz.
DOĞRULAMA ÖNEMLİ
*Platforma gelen bir bilginin veya barınak durumunun doğruluğunu teyit etmek için nasıl bir filtreleme/doğrulama süreciniz var? Yanıltıcı bilgiler konusunda bir önleminiz var mı?
BarınakTakip açısından en önemli ilkelerden biri, gözlem ile iddiayı, kişisel değerlendirme ile doğrulanmış bilgiyi birbirinden ayırabilmek.
Platforma iletilen ziyaret raporları doğrudan yayımlanmıyor; yayımlanmadan önce inceleme sürecinden geçiyor. Gönüllülerin gözlemlerini belirli sorular üzerinden aktarmalarını sağlayan ekibimizdeki avukatlar tarafından hazırlanan kanun ve yönetmeliğe uygun ziyaret formları kullanıyoruz. Böylece yalnızca genel değerlendirmeler yerine, belirli bir tarihte ve belirli koşullarda neyin gözlemlendiğine ilişkin daha somut kayıtlar elde etmeyi amaçlıyoruz. Yanıltıcı veya eksik bilgi riskini yalnızca kullanıcıların iyi niyetine bırakamayız. Bu nedenle verilerin bağlamıyla birlikte değerlendirilmesi ve gerektiğinde yeniden gözden geçirilebilmesi önemli.
Örneğin "Bu barınakta hayvanlara bakılmıyor" şeklindeki genel bir ifade yerine, hayvanların suya erişimi, bölmelerin temizliği veya görünür şekilde hasta ya da yaralı hayvan bulunup bulunmadığı gibi somut gözlemlerin kaydedilmesini önemsiyoruz.
Fotoğraflar, ziyaret tarihleri ve önceki kayıtlar, bir bildirimin değerlendirilmesinde önemli dayanaklar oluşturuyor. Aynı barınakta farklı tarihlerde ve farklı kişiler tarafından yapılan ziyaretler de gözlemlerin karşılaştırılmasına imkan tanıyor.
Bununla birlikte, bir kaydın yayımlanmadan önce incelenmesi, içerisindeki her bilginin bağımsız bir resmi incelemeyle doğrulandığı anlamına gelmez. Bu ayrımı özellikle koruyoruz.
Amacımız hiçbir gönüllü gözlemini kesinleşmiş bir yargı kararı veya resmi denetim raporu gibi sunmak değil. Bilgilerin kaynağı, tarihi ve kapsamı belli olan, gerektiğinde yeniden değerlendirilebilen bir kayıt sistemi oluşturmak.
Çünkü yanıltıcı bilgiyle mücadele etmek, en az gerçek sorunların görünür kılınması kadar önemli. Hem hayvanların korunması hem de platformun güvenilirliği açısından somut, dikkatli ve sorumlu bir kayıt anlayışını benimsiyoruz.
DEĞERLENDİRME SÜRECİ
*Bir barınağı “şeffaf”, “yeterli” ya da “riskli” olarak sınıflandırırken hangi somut göstergeleri esas alıyorsunuz?
Öncelikle platformda kullandığımız sınıflandırmanın bir resmi denetim veya mevzuata uygunluk kararı olmadığını belirtmek isteriz. Barınakları, gönüllülerin ziyaret sırasında gözlemleyebildikleri koşullara ilişkin standart sorular üzerinden değerlendiriyoruz.
Sistemimizde "Güvenli", "İyileştirilmeli" ve "Kritik" olmak üzere üç durum kategorisi bulunuyor.
Değerlendirmede özellikle hayvanların temiz suya ve düzenli beslenmeye erişimi, yeterli yaşam alanına sahip olup olmadıkları, barınma alanlarının hijyen koşulları, görünür şekilde hasta veya yaralı hayvan bulunup bulunmadığı, ihmal ya da fiziksel istismar belirtileri, aşırı stres davranışları ve personelin yaklaşımı gibi somut göstergeler esas alınıyor.
Örneğin bir ziyaret sırasında hayvanların temiz suya erişemediğinin gözlemlenmesi veya görünür şekilde hasta ya da yaralı hayvanların bulunması, sistem açısından kritik durum göstergeleri arasında yer alıyor.
Kritik bir sorun gözlemlenmemekle birlikte bazı bakım veya yaşam koşullarında eksiklikler bulunuyorsa rapor "İyileştirilmeli" olarak sınıflandırılıyor. Değerlendirmeye esas tüm yanıtların olumlu olduğu raporlar ise "Güvenli" kategorisinde yer alıyor.
Burada önemli bir ayrıntı var: Bir barınağın güncel durumunu, yayımlanması onaylanmış en son ziyaret raporu belirliyor. Ancak geçmiş ziyaretler silinmiyor; barınağın durum geçmişinde erişilebilir olmaya sürüyor.
Dolayısıyla bir barınağın bugün iyi koşullarda gözlemlenmesi, geçmişteki sorunlarının kayıtlardan kaybolması anlamına gelmiyor. Aynı şekilde, bir barınakta tespit edilen olumsuzlukların daha sonra giderilmesi de yeni ziyaretlerle görünür hâle gelebiliyor.
"Güvenli" sınıflandırması da barınağın her açıdan sorunsuz olduğuna ilişkin bir garanti değil; gönüllünün belirli bir tarihte erişebildiği alanlardaki gözlemlerini yansıtıyor.
Bizim amacımız barınaklara değişmez etiketler vermek değil, yaşam koşullarının zaman içerisinde nasıl değiştiğini izleyebilmek ve özellikle acil müdahale gerektirebilecek sorunları görünür kılmak.
SORUNLARA ÇÖZÜM
*Veri toplama ve saha takibi yaparken kurumlar bazında yaşanılan en büyük sorunlar neler?
Sahadaki en önemli sorunlardan biri, barınakların yani hayvan bakımevlerinin koşullarına ve buralarda bulunan hayvanların durumuna ilişkin bilgilerin düzenli, şeffaf ve karşılaştırılabilir biçimde elde edilememesi.
Bir barınağın kapasitesini, mevcut hayvan sayısını, hayvanların sağlık durumlarını, ölüm kayıtlarını veya gerçekleştirilen denetimlerin sonuçlarını öğrenmek, geçmiş kayıtlarla karşılaştırma yapabilmek her zaman mümkün olmuyor. Kurumların bilgi paylaşım biçimleri ve erişilebilirlikleri de birbirinden farklı olabiliyor.
Bir diğer sorun, gönüllülerin farklı zamanlarda edindikleri gözlemlerin ortak bir kayıt sisteminde bir araya getirilememesi. Bir sorun bir kez görünür hâle gelse bile, sonraki süreçte takip edilmediğinde o sorunun devam edip etmediğini anlamak zorlaşıyor. Bazı yerlerde ziyaretlerin sınırlandırıldığı, belirli alanlara girişe izin verilmediği veya fotoğraf ve video çekiminin engellendiği yönünde bildirimler alıyoruz.
Elbette hayvanların sağlığını, karantina koşullarını ve tesis güvenliğini korumak amacıyla makul ziyaret kuralları uygulanabilir. Ancak bu kuralların keyfi biçimde kullanılmaması, sınırlandırmaların gerekçelerinin açıkça belirtilmesi ve vatandaşların bilgi edinme imkanlarının gereksiz yere ortadan kaldırılmaması gerektiğini düşünüyoruz.
Özellikle 2024 yılındaki yasal değişikliklerin ardından çok sayıda hayvanın barınaklara yerleştirildiği bir süreçte, tesislerin kapasitesi, hayvan başına düşen yaşam alanı, beslenme koşulları ve veterinerlik hizmetlerinin yeterliliği daha da önemli hâle geldi.
Hayvanların bir yerden alınarak başka bir yere götürülmesi tek başına bir koruma tedbiri olarak değerlendirilemez. Asıl mesele, götürüldükleri yerde yaşamlarının ve refahlarının korunup korunmadığıdır.
Bizim sahada karşılaştığımız temel ihtiyaçlardan biri de süreklilik. Bir barınakta ciddi bir sorun tespit edildiğinde kamuoyunun tepkisiyle geçici bir iyileşme yaşanabilir. Ancak birkaç ay sonra aynı sorunların devam edip etmediğini öğrenmek için yeniden ziyaret ve takip yapılması gerekiyor.
Bu nedenle yerel gönüllü ağlarının kurulmasını çok önemsiyoruz.
Ayrıca şunu özellikle vurgulamak isteriz: Kamu kurumlarının mevzuattan doğan bakım, koruma ve denetim sorumlulukları gönüllülerin üzerine bırakılamaz. Gönüllülerin yaptığı çalışmalar resmî denetimin alternatifi değil, şeffaflığı ve hesap verebilirliği güçlendirebilecek tamamlayıcı bir sivil katkıdır.
Biz kurumlarla karşı karşıya gelmeyi değil, hayvanların yaşam koşullarının iyileştirilmesini istiyoruz. İyi uygulamaların da eksikliklerin de görünür olmasının uzun vadede hem hayvanların hem de sorumluluklarını yerine getiren kurumların yararına olduğuna inanıyoruz.
NASIL KATILIM SAĞLANABİLİR?
*Sıradan bir vatandaş veya bir hayvansever BarınakTakip ağında nasıl aktif gözlemci/gönüllü olabilir?
BarınakTakip'in en önemli amaçlarından biri, hayvanların korunmasına katkıda bulunmak isteyen insanların nereden başlayacaklarını bilmeme sorununu aşmak.
Bir kişinin bu sürece katılabilmesi için hukukçu, veteriner hekim veya deneyimli bir hayvan hakları aktivisti olması gerekmiyor. Bir barınağı ziyaret eden, oradaki hayvanların koşullarını gözlemleyen veya yaşadığı bölgede bir barınak bulunduğunu bilen herkes bu sürece katkı sunabilir.
Vatandaşlar üzerinden yaşadıkları ildeki barınakları inceleyebilir, daha önce yapılmış ziyaretleri görebilir ve ücretsiz ve anonim hesap oluşturarak kendi gözlemlerini sisteme ekleyebilir.
Gönüllülerden beklediğimiz şey, ziyaret sırasında gördüklerini olabildiğince somut, dikkatli ve tarafsız biçimde kaydetmeleri. Bir su kabının boş olması, hasta görünen bir hayvanın bulunması, bölmelerin hijyen koşulları veya ziyaretin engellenmesi gibi durumlar, doğru şekilde belgelendiğinde önemli bir kayıt oluşturabilir.
Bir kişinin yaptığı ziyaret tek başına küçük görünebilir. Ancak farklı kişilerin farklı zamanlarda yaptığı gözlemler bir araya geldiğinde barınakların koşullarına ilişkin çok daha kapsamlı bir tablo ortaya çıkabilir. Sistemde bulunmayan bir tesisin bildirilmesi, yerel gönüllülerle iletişim kurulması, bilgi edinme başvurularının yapılması veya platformun daha fazla kişiye ulaştırılması da bu çalışmanın parçası.
Özellikle farklı illerde düzenli ziyaret gerçekleştirebilecek gönüllülere ihtiyacımız var. Çünkü bir barınağın yılda yalnızca bir kez ziyaret edilmesiyle haftalık veya aylık olarak takip edilmesi arasında çok büyük bir fark bulunuyor.
Biz tek seferlik ziyaretlerden çok, devamlılığı olan bir gönüllü ağı kurmak istiyoruz.
Bir kişinin gözlemi küçük bir katkı gibi görünebilir. Ancak yüzlerce kişinin farklı şehirlerde, farklı tarihlerde yaptığı ziyaretler ortak bir sistemde buluştuğunda, hayvanların yaşam koşullarına ilişkin çok daha güçlü bir toplumsal hafıza oluşabilir.
Bu nedenle çağrımız yalnızca hayvan hakları alanında halihazırda çalışan kişilere değil, yaşadığı şehirdeki hayvanların durumunu önemseyen herkese.
PLATFORMUN BAĞIMSIZLIĞI
*Bağımsızlığınızı nasıl sağlıyorsunuz? Gönüllülük bu iş için yeterli mi?
BarınakTakip, herhangi bir siyasi yapının veya kurumun çıkarlarını temsil etmek amacıyla değil, hayvanların yaşam koşullarına ilişkin şeffaflığı ve kamusal hesap verebilirliği güçlendirmek amacıyla oluşturulmuş bağımsız bir sivil girişim.
Ekibimiz hukuk, yazılım, finans ve mühendislik alanlarında çalışan kişilerden oluşuyor. Farklı mesleki birikimlerimizi ortak bir amaç etrafında birleştirerek platformu gönüllü emekle geliştirdik.
Bizim için bağımsızlık yalnızca herhangi bir kurumdan talimat almamak anlamına gelmiyor. Aynı zamanda gözlemleri değerlendirirken nesnel ölçütlere bağlı kalmak, olumlu ve olumsuz kayıtları aynı sistem içerisinde görünür kılmak ve hiçbir barınağı önceden verilmiş bir yargıyla değerlendirmemek anlamına geliyor.
İyi koşullarda hizmet veren barınakların da görünür olmasını istiyoruz. Çünkü amacımız yalnızca eksiklikleri ortaya çıkarmak değil, iyi uygulamaların yaygınlaşmasına da katkıda bulunmak.
Gönüllülük ise bu çalışmanın temel gücü. Türkiye'nin farklı bölgelerinde yaşayan insanların kendi çevrelerindeki barınakları takip etmesi, merkezî bir ekibin tek başına gerçekleştiremeyeceği ölçekte bir dayanışma yaratabilir.
Ancak gönüllü emeğin tek başına yeterli olmadığının da farkındayız. Düzenli saha ziyaretleri, kayıtların değerlendirilmesi, teknik altyapının geliştirilmesi, hukuki çalışmalar ve farklı illerdeki gönüllülerin koordinasyonu sürekli emek ve organizasyon gerektiriyor.
Bu nedenle bağımsızlığımızı koruyarak sürdürülebilir bir çalışma modeli oluşturmak istiyoruz.
Aynı zamanda BarınakTakip'in kamu kurumlarının yerine geçmek gibi bir iddiası bulunmuyor. Hayvanların korunması, bakım koşullarının sağlanması ve mevzuata uygun denetimlerin gerçekleştirilmesi ilgili kamu kurumlarının sorumluluğunda.
Biz vatandaşların bu süreçleri takip edebilmelerini, bilgiye erişebilmelerini ve gerektiğinde yetkili mercilere somut gözlemler üzerinden başvurabilmelerini kolaylaştırmaya çalışıyoruz.
Nihai hedefimiz, Türkiye'de hiçbir hayvan bakımevinin kamuoyundan tamamen kopuk, hiçbir hayvanın da akıbeti belirsiz bir şekilde yaşamak zorunda kalmadığı bir sistemin oluşmasına katkıda bulunmak.
Çünkü hayvanları korumak, onları yalnızca sokaklardan toplamak değil, yaşamlarının her aşamasında hak ettikleri bakım ve korumayı sağlamaktır.
