Macaristan'da komünist yönetim döneminde yurttaşları izlemek için kullanılan gizli polis teşkilatına ait on binlerce belge, 4 Kasım'da çevrimiçi bir veri tabanında yayımlandı.
Yaklaşık 60 bin kişinin adını içeren arşiv, ülkede 1989 yılında sona eren tek parti yönetiminin ardından geçmişle yüzleşme yolunda atılan önemli adımlardan biri oldu.
Başbakan Peter Magyar'ın seçim vaatleri arasında yer alan düzenlemeyle, daha önce yalnızca araştırmacıların ve belirli koşulları sağlayan kişilerin inceleyebildiği belgelere herkesin erişmesinin önü açıldı.
Yayımlanan dosyalar, Soğuk Savaş yıllarında devlet güvenlik birimlerinin yurttaşları izlemek amacıyla oluşturduğu geniş muhbir ağına ilişkin bilgiler içeriyor.
36 YIL SONRA 60 BİN İSİM AÇIKLANDI
Başbakan Peter Magyar, başkent Budapeşte'deki devlet güvenlik arşivlerinde düzenlediği basın toplantısında, belgelerin kamuoyuyla paylaşılmasının tarihi bir adım olduğunu dile getirdi.
Komünist yönetimin sona ermesinin üzerinden 36 yılı aşkın süre geçtiğini hatırlatan Magyar, arşivlerin açılmasıyla rejim değişikliği döneminde verilen sözlerden birinin yerine getirildiğini kaydetti.
Magyar, "36 yıl sonra, yönetim değişikliği sırasında verilen sözü şimdi yerine getiriyoruz" dedi.
Yaklaşık 60 bin ismin erişime açıldığını açıklayan Başbakan, belgelerin vatandaşların ülkenin otoriter geçmişiyle yüzleşmesine katkı sağlamasını amaçladıklarını ifade etti.
Arşivin genişletilmesi kapsamında yeni belgelerin Şubat 2027'ye kadar sisteme yüklenmesi planlanıyor.
BELGELERİN BİR BÖLÜMÜ YILLAR ÖNCE YOK EDİLDİ
Yetkililer, kamuoyuyla paylaşılan belgelerin eski devlet güvenlik teşkilatına ait kayıtların tamamını kapsamadığını ifade etti.
Arşivlerin önemli bir bölümü, Sovyetler Birliği'nin etkisine karşı 1956 yılında başlayan Macaristan Ayaklanması sırasında yok edildi.
Çok sayıda belge ise komünist yönetimin sona erdiği 1988-1989 döneminde imha edildi veya kayboldu.
Bu nedenle yayımlanan kayıtların, geçmişte görev yapan muhbirlerin tamamını ve devlet güvenlik teşkilatının bütün faaliyetlerini ortaya koyması beklenmiyor.
MUHBİRLER YURTTAŞLARI NASIL İZLİYORDU?
Soğuk Savaş döneminde Macaristan dahil birçok Doğu Avrupa ülkesinde gizli polis teşkilatları, toplum üzerindeki denetimi sürdürmek için geniş muhbir ağlarından yararlandı.
Devlet güvenlik birimleri, yalnızca resmi görevliler aracılığıyla değil, toplumun farklı kesimlerinden seçilen kişiler üzerinden de bilgi topladı.
Bazı yurttaşlar tehdit ve şantaj yoluyla muhbirliğe zorlanırken, bazıları çeşitli ayrıcalıklar veya ödüller karşılığında güvenlik birimleriyle işbirliği yaptı.
Bu kişiler, çalışma arkadaşları, komşuları ve kimi zaman yakın çevreleri hakkında devlet güvenlik kurumlarına bilgi aktardı.
Macaristan'da komünist yönetimin sona ermesinin ardından söz konusu kayıtların kamuoyuna tamamen açılması defalarca gündeme geldi. Ancak art arda göreve gelen hükümetler döneminde arşivlere erişim üzerindeki sınırlamalar devam etti.
BAŞBAKAN MAGYAR'DAN AİLELERE UYARI
Başbakan Magyar, belgelerin yayımlanmasının yalnızca siyasi ve tarihsel bir gelişme olmadığını, birçok aile açısından kişisel sonuçlar doğurabileceğini altını çizdi.
Arşivlerde hayatını kaybetmiş aile üyelerine ilişkin beklenmedik bilgilerin bulunabileceğini belirten Magyar, kamuoyuna duyarlılık çağrısında bulundu.
Magyar, "Herkesten, uzun zamandır beklenen bu belgelerin yayımlanmasına saygı ve insaniyetle yaklaşmasını istiyorum. Çünkü birçok aile, çoğu zaman hayatını kaybetmiş bir yakınıyla ilgili zor bilgilerle karşılaşacak" ifadelerini kullandı.
Geçmişte yaşananların açıkça tartışılması gerektiğini söyleyen Magyar, "Konuşmadan ve soru sormadan bir travmayı aşmak mümkün değil" dedi.
ORBAN: BENİ DE MUHBİR OLARAK KAZANMAYA ÇALIŞTILAR
Arşivlerin açılmasından bir gün önce açıklama yapan eski Macaristan Başbakanı Viktor Orban da komünist dönemde yaşadıklarına ilişkin dikkat çekici iddialarda bulundu.
Orban, askerlik yaptığı sırada komünist gizli servislerin kendisini muhbir olarak görevlendirmeye çalıştığını ancak bu teklifi reddettiğini dile getirdi.
Teklifi geri çevirmesinin ardından yoğun polis gözetimi altına alındığını öne süren Orban, kendisinin ve muhalif arkadaşlarının güvenlik birimleri tarafından izlendiğini kaydetti.
Eski Başbakan, 1980'li yıllara ait bazı devlet güvenlik belgelerini de kamuoyuyla paylaştı.
Orban'ın açıklamaları, komünist dönemin gizli polis kayıtlarının yayımlanması öncesinde ülkede başlayan tartışmalara yeni bir boyut kazandırdı.
ARŞİVLERE ARTIK HERKES ERİŞEBİLECEK
Macaristan'da komünist yönetimin sona ermesinin ardından devlet güvenlik belgelerine erişim uzun yıllar sınırlı tutuldu.
Araştırmacılar dışında vatandaşlar, genel olarak yalnızca kendileri veya yakın akrabaları hakkındaki dosyaları inceleyebiliyordu.
Yeni düzenlemeyle birlikte eski devlet güvenlik teşkilatıyla bağlantılı isimlerin yer aldığı çevrimiçi veri tabanı herkesin erişimine açıldı.
Ancak belgelerde bir kişinin adının bulunması, o kişinin mutlaka muhbirlik yaptığı veya gönüllü olarak devlet güvenlik birimleriyle işbirliğine girdiği anlamına gelmiyor.
Tarihçiler, kayıtların dönemin baskı koşulları ve belgelerin eksikliği dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğine işaret ediyor.
